| Тывага альпинизм спортунуң тургустунганының 80 чылынга |
Тывада болгаш Чөөн Сибирьде эң бедик даг Мөңгүн-Тайганың шыпшыынга киискидери-биле делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның тугун Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар альпинистерниң командазынга дамчыдып берген.
Альпинизм спортунга мастерниң кандидады, “Тываның ирбижи” аттың эдилекчизи, Орус география ниитилелиниң кежигүнү Марина Кыргыс баштаан команданың составынче Тываның альпинистеринден өске Москваның, Красноярск хоорайның альпинистери кирген. IV буддийжи шуулганның тугун Мөңгүн-Тайганың 3976 метр бедик шыпшыынга киискиткени чүгле спортчу болуушкун эвес, ол бир янзы ужур-уткалыг – регионда янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг хөй национал чоннарның эп-найыралдыг чурттап турарын Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында херечизи.
Мөңгүн-Тайганың шыпшыынга Тываның үрер хөгжүм оркестриниң хөгжүмчүзү Артур Түлүш туңну этсип ойнаан.
Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган болуп турар 2026 чылда Тывага альпинизм спортунуң үндезилеп тургустунганының юбилейлиг 80 чылын база демдеглеп эрттирип турар.
Мөңгүн-Тайганың кырынче үнериниң төлевилелин Тываның альпинизм федерациязы, Орус географтыг ниитилел болгаш Тываның үрер хөгжүм оркестри кады боттандырган.
Тыва улустуң чаңчылдары ёзугаар аал чоогунда эң бедик дагның шыпшык бажынче үнмес, ону тус черниң ээзи деп санаар, ыдыкшыдып чүдүүр чораан. Тываның девискээринде ындыг даг – Мөңгүн-Тайга. Ооң шыпшык бажынче үнер деп бодал безин тус черниң чурттакчыларының аразындан кымның-даа сагыжынга кирбес, бо дагга чүдүүр, алгап-йөрээр чораан. Ынчалза-даа Мөңгүн-Тайгага кижилерниң хамаарылгазын үе болгаш төөгүлүг болуушкуннар өскерткен.
1946 чылдың август айның 21-де Тыва Арат Республиканың 25 чылын демдеглеп эрттиреринге белеткел чоруп турган. Ол үеде Тыва автономнуг областың удуртукчузу, СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Салчак Токаның саналдааны-биле Тываның эң бедик дааның бажынче үнгеш, аңаа ССРЭ-ниң тугун кадаар альпинистерни чорудар дугайында дилег телеграмманы совет күрүнениң удуртулгазынче чоруткан.
Альпинист Владимир Никольский удурткан совет альпинистер Тывага чедип келген. Команданың кежигүннери Владимир Соколовский, эмчи Нина Полуэктова, Москваның авиация институдунуң студентилери Валентина биле Владимир Райковтар, ТАСС-тың фотокорреспондентизи Валентин Соболев болгаш сөөлүнде «В центре азиатского материка» деп номну бижээн Юрий Промптов.
Оларны Салчак Тока боду хүлээп алгаш, Мөңгүн-Тайганың бажынга кадаар совет кызыл тукту тудускан. Совет альпинистерниң командазының составынче хаак спортунга шыырак спортчу Түлүш Кунгааны, “Тываның аныяктары” солуннуң корреспондентизи Виктор Сандакты, Кызылдың алгы заводунуң мастери Ондар Сундуйну киирген. Оларның шуптузу шыырак спортчулар, кадыы быжыг оолдар. Совет альпинистерниң командазының кежигүннериниң бирээзи Юрий Промптовтуң «В центре азиатского материка” деп номунда сактыышкын бижимелдери ёзугаар алырга, тыва спортчуларны альпинизмниң эге аргаларынга сес хүн дургузунда өөреткен.
Август 10-да эртен эрте команданың кежигүннери аэрогеология экспедициязының самолёдунга Мөңгүн-Тайгаже ужуп үнүпкеннер. Юрий Промптовтуң бижимелдери-биле алырга, ол самолёт-биле Мөңгүн-Тайга дагны долгандыр ужудуп, ооң байдалын шинчилеп, кайылап даг бажынче үнерин көрүп алганнар. Альпинистерни дужа-баргыже Мөңгүн-Тайгаже чорутпааны чугаажок. Оларның удуртукчузу Владимир Никольскийге аэрогеологтарның тургускан картазын берип каан турган. Мугур хемниң бажындан Мөңгүн-Тайганың кырынче үнер деп шиитпирлээннер. Ынчангаш Кара-Дыт деп черге турумчуп алганнар. Бо черге альпинистерге ол шагда Мөңгүн-Тайга районнуң улуг зоотехниги Кыргыс Шөмбүл каттыжып келген. Ону бодаарга, Тываның эң бедик дааның бажынче үнеринге белеткел шыырак болган хевирлиг — Кыргыс Шөмбүл оларга душ бооп дужа бербээн-не болгай. Оларны Кыргыс Шөмбүл манап турганы илдең. Бо альпинист Даг-Алтайның төвү Ойрот-Тура хоорайда көдээ ажыл-агый техникумунга өөренип тургаш, Белуха (алтайлап: Үш-Сүмер азы Үш-Улала) дагның кырынче үнер экспедицияга 1939 чылда киришкен, ол дагның кырынче үнген.
Мөңгүн-Тайганың бажынче үнериниң мурнунда Түлүш Кунгааны, Виктор Сандакты, Ондар Сундуйну, Кыргыс Шөмбүлдү совет альпинистер кадыр-каскал, меңгилиг черлерге чоруурунга каш хонук белеткээн.
“1946 чылдың август 14-те эртен даң бажында имиртиңде лагерьден үнүпкен бис. Кончуг күштүг хат хадып турган. Чырый бергенде, Мугур хемниң бажында кадыр бедигээшке келген бис” деп Юрий Промптов сактып бижээн. Караңгыда Мугур хемни өрү чоктапканын бодаарга, тус черни эки билир Кыргыс Шөмбүл Москвадан келген альпинистерни баштап чораан хевирлиг.
Мөңгүн-Тайганың кырынче альпинистер үнүп бар чорда, кончуг күштүг хат хадып турганын, тынары дыка берге болганын, чамдык-чамдыкта дагның бедии төнчү чок, каш хүн улаштыр чоруп келген ышкаш кындыр сагындырып кээрин, Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынче үне бээрге, хат намдай бергенин, долгандыр көөрге, бөмбүрзектиң бедик хиндиинде турар ышкаш кындыр көстүрүн, тыва альпинистер даштар чыггаш, даш көжээ чыып үндүрүптерге, ооң ортузунга Совет Эвилелиниң кызыл тугун киискидир тургускаш, быжыглап каанын Юрий Промптов сактып бижээн.
Тыва Арат Республиканың 25 чыл оюнга тураскааткан совет альпинисчи экспедиция тываларның ыдыктыг деп чүдүп чорааны Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынче альпинисчи орукту изээн.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны Юрий Промптовтуң «В центре азиатского материка” деп номундан, альпинист К. Шөмбүлдүң уруу З. Доңгактың парлаан чүүлдеринден, парлалгада ажык материалдарда чуруктардан хоолгалаан.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn