| Эскериглер |
2026 чылдың июль 1-ниң хүнүнде, кежээ орайтай бергенде, дуңмам МАХ-та өг-бүле бөлүүнге «Уруум келбеске, полицияже билдириишкин киириптим» деп бижий берген. Чээним кыс Айлана томаанныы кончуг, ада-иези чокта өглер-даа кезивес кижи болгай дээш, элдепсинип дүвүрей берзимзе-даа, канчап билир бир черде саадай берген боор, ам чанып кээр боор деп идегеп олурдум. Дүнекиниң 01 шакка чедир келбээн. Ада-иези болгаш акылары дүнеки Каа-Хемден дилеп халчып турар боорга, дуңмам-биле оларга катчыпкаш, дилежип кириптивис. Үр-даа болбаанда, дүнекиниң 03 шак үезинде Айлананың эжи Аминаның авазы дуңмамче долгап келзе-ле, ийи уругнуң телефоннары хем эриинден тывылганын медээлепти.
Шагдаалар-даа келген. Телефоннарны истелгеже аппарды. Оон эгелээш-ле хемниң эриин дургаар читкен уругларны дилеп үнүптүвүс. Даңны атсы телефоннар тывылган черниң дужундан эгелээш Кызылдың коммуналдыг көвүрүүнге чедир кылашташтывыс.
Ол аразында тергелиг халдыр орукту кончуг айыылдыг чер деп көрдүм. Бирээде, хем эриин дургаар эзирик улустуң хөйүн. Ында-мында бөлүглешкен. Ооң кадында хоорайның черлик ыттары база кодан-кодан болуп алган шуужуп турар. Дүне хамаанчок хүндүс безин чаңгыс чадаг кижиге хемниң эриин дургаар кылаштаары-даа болдунмас. Айыылдыг. Суг улгады бергенде, эриктен чуглуп бадар болза, ээрем дүвүнче аңдарлып кире берги дег. Терге оруунга хостуг кылаштаары болдунмас. Чадаг-тергелиг чорааш ужар болза, кудургайны куду чуулгаш, сугже кире берип болур. Агаарлап чораан ажы-төл хүрежип, ыймактажып дээш ойнап-даа чоруур болгай. Ынчап чорааш билбейн тендириир болза, чуглуру мыяда. Ынчангаш хем эриинде терге оруунуң хемче талазынга бедик шаараш сетка херим кылыры күзенчиг. Бирги черде ажы-төлдүң, чурттакчы чоннуң айыыл чок чоруу болгай. Ол аразында уругларга эштир черни ажыдыпканы кончуг эки болду.
Чаш уруувусту дилеп чорааш бир эскерген чүүлүвүс болза, ында-мында озал-ондактар болуп турда-ла, назы четпээн ажы-төлүвүс ам-даа хайгаарал чок артпышаан-дыр. «Восток» микрорайоннуң дужунда хем эриинде сугда эжинген ажы-төлдүң көвейин. Олар ырак эвесте ортулукче эштип кешкеш, ортулуктан ортулукче дамчып, сугже шурап ойнап турар. Бис оларны чандырыпкаш, хем эриинге эрик кадарып олурар харыывыс чок. Улаштыр оруувус уламчылап чоруп каар бис. А шак ол ажы-төл дедир-ле эрик кыдыынга кээп турар деп эскердивис. Бо шагда ажы-төлге өске улуг кижиниң чугаазы чугаа эвес апарганын билир бис.
Ол-ла дилээшкиннер үезинде Кызыл хоорайда адаккы көвүрүгнүң чоогунда кылымал хөөлбекке элээди уруг база сугга дүже берген болду. Таптыг-ла ол үеде аңаа чеде берген болдувус. Шак бо байдалдан эскерген чүүлүм болза, сугга дүшкен уругнуң эштери ада-иезинден эмин эрттир коргар болду. Ол дээрге база шын эвес чүүл дээрзи билдингир. Чаш уруг чүү-даа болурга, эки-даа, багай-даа чүүлге таварышкаш, бир дугаарында ада-иезинге чажыттарын ажыдар, олардан дуза дилээри күзенчиг. Элээди ажы-төлүнүң бүзүрелин чаалап алыры амыр эвес херек. Ынчалза-даа ада-ие кижи ону чедип алыр дээш бүгү аргаларын ажыглаар болза эки-ле-дир.
Ийи назы четпээн уруг читкен деп медээ июль 2-де даң бажында интернет четкизинге дыргын тарай берген. Канчап билир, көрген, билген улус бар болза дээш, уругларның аваларының, ачаларының телефоннарының дугаарларын бижээн бижиктер тарай берген. Шак ынчан уругларның ада-иелеринге оон-моон долгап келген караң көрнүр улустуң янзы-бүрү медээлери чидиригни улам күштелдирип, оларның сагыш-сеткилин улам-на хилинчектеп эгеледи. «Бо шакта урууңарны хилинчектеп эгеледи, дүрген дилеңер!», «Урууңар сугже кирген-дир», «Урууңарны муңгаш черде хилинчектеп турар-дыр, далажыңар!» дээн ышкаш янзы-бүрү медээлерге кижи бажы тений берги дег. Ийе, шаг шаандан тура-ла тыва кижи хамнарга, ламаларга бүзүреп чораан. Ынчалза-даа кижи бүрүзү бодунуң бүзүрээри башкыларлыг, хамнарлыг болуру чугаажок. Көрген, билген улус долгаптарын дилеп чарлал салыпкан дээрге-ле, хуваанак салып, көзер салып, танывазы ада-иеже долгап, медээлеп туруп бээри эвес, а шынап-ла, бир-ле черге көрген болза, медеглептери болгай. Бо байдал база кижи бүрүзүнге өөредиг болган боор.
Чүгле тыва эвес, а өске-даа омак-сөөктүг дузааргак чонувустуң, ажылдакчыларның ачызында читкен уруглар тывылды. Берге үеде холун сунуп чедип келген чонувусту санап адаар болза төнчү чок. Акша-төгериин, аъжын-чемин, кывар-чаар чүүлдерин харам чокка дарый чорудуп берип турган чонувуска мөгейдивис.
«Далайга дамды дуза», «Демниг сааскан теве тудуп чиир», «Өске төл турбас», «Хөйү хөйлең, чону чоорган» дээн ышкаш үлегер домактарны чонувус, шынап-ла, бадыткады.
/ Айдың ОНДАР.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn