| Июль 24 – Кадастр инженерлериниң хүнү |
Чоокка чаа чедир-ле тыва чон ада-өгбезинден дамчып келген черлеринге кыштап, чазап, чайлап, күзеп чурттап келген. Сууржуң амыдырал эгелээрге, казанак бажыңнар тудуп ап, херимнерин чыраа, кур кажаалар кылдыр кылып, чоорту манзалар-биле шаарартыр хап, мүн-не кызыгаарын демдеглеп ап чораан. Херими чок-даа болза, ол кижиниң девискээри доо турган чаңгыс теректен бо турар чагыга чедир ол-дур деп билип алыр. Ону кым-даа хунаашпас, кым-даа эжелевес. Амгы үеде чер бүрүзүн тускай херекселдер-биле шинчилээш, тодаргай кызыгаарларын айтып, шак ол черге чурттаар бажың тудар бе азы кандыг-ла-бир албан чери турар бе дээрзин тодарадып, күрүне даңзызынче киир бүрүткеп каан болур. Чаңгыс өрген кадаттынмаан куруг черлерни долгандыр херимниг, электри шугумун, сугну киирип каан, чурттаарынга таарымчалыг апаргыжеге чедир кадастр инженери деп тускай мергежилдиг кижилер кылып турар. Бодунуң күзели-биле херимин улгаттырыпкан, кожазының девискээринче тудуг таваан киир салыпкан чергелиг маргыштыг байдалдарны база оларның киржилгези-биле үзе шиитпирлээр. Тудуг-суур чаъс соонда мөөгүлер дег удаа-дараа немежип турар сайзыраңгай бо үеде кадастр инженерлери ижер суг, тынар агаар-биле дөмей херек. Бөгүнгү аалчывыс – оларның бирээзи, республикада база бир көскү ажылдыг кадастр инженери Буян Алексеевич Ондар. Ол «Вектор» кызыгаарлыг харыысалгалыг ниитилелдиң директору кылдыр 2014 чылдан тура ажылдап чоруур. Барык 2 шак ишти чугаалашкан чүүлүвүстү маадырның бодунуң өмүнээзинден бараалгадыр-дыр бис.
Алыс чуртуң кайыл дизе...
Алыс бодум Сүт-Хөлдүң Кызыл-Тайга чурттуг кижи мен. Төк кээп дүшкен черим-не ол, кандыг-даа божудулга бажыңы эвес. Ачамның авазы Хуна Кыспаевна Ондар акушер-гинеколог кижи. Ол мээң хинимни авамның авазы кудаларының бажыңынга кескен дээр болгай. Шак ынчаар хин авам бодумнуң кырган-авам болганы ол. Ам ында даайым чурттап олурар. Өг-бүлелиг мен. Өөм ишти кыс улус чараштаар салонда ажылдап чоруур хууда сайгарлыкчы кижи. Үш ажы-төлдүг бис. Улуг оглувус эрткен чылын Кызылдың президентиниң кадет училищезин алдын медаль-биле дооскаш, Москваның физика-техниктиг институдунда «программист» кылдыр өөренип турар. Ортун оглувус 15 дугаар лицейде өөренип турар, 7-ги классче шилчээн. Хеймер кызывыс уруглар садында. Сайгарлыкчы ажылды сонуургаар бис. Ынчалза-даа садыглыг кижи болза, садыгжызын, таңныылын, чүдүрүкчүлерин ажылдадып кааш, боду чүгле башкарып болур. А мээң ажылым чеже-даа хууда сайгарлыкчы апаарымга, албан-биле бодумну хереглээр, чеже-даа дузалакчыларлыг, ажылдакчыларлыг болзумза, бодум албан херек болур кижи чордум. Оон аңгыда күрүне ажылы-биле дорт харылзаалыг ажыл болур. Шимчевес өнчү-хөреңги-биле холбашкан ажылдар шупту күрүне чергелиг болур. Инженер апаар мен деп бодавайн-даа чораан мен. 9 классты Кызыл-Тайгага дооскаш, Кызылдың 1 дугаар ортумак профессионал-техниктиг училищезинге делгем профильдиг тракторист-машинист мергежилди чедип алгаш, улаштыр дээди эртем чедип алыр сорулганы салып алган мен.
Чер кадастры деп та чүү чүве...
2003 чылда амгы үеде ышкаш интернет четкизи деп чүве бар эвес. Бүгү медээни парлалгадан, солуннардан билип алыр турдувус. Ынчан бүгү Тыва «Плюс Информ» деп солунну садып ап, чарлалдар көөр үе турган болгай. Бир-ле катап ол солунну номчуп олургаш, Бурятияның көдээ ажыл-агый академиязы Тывага халас өөренир олуттар берип турар дугайында чарлал көрүп кааптым. Чаңгыс аай күрүне шылгалдазы деп чүве бар эвес, кирериниң шылгалдаларын албан дужаар үе. Агроном, зоотехник мергежилдерге хөй эвес, 3-4 олут берип турган болгаш, мен кирбейн барган мен. Баллдарым эвээш кижи канчаар боор, кирип шыдавааным ол ыйнаан деп бодап турумда, «землеустройство», «земельный кадастр» деп төлевирлиг мергежилдер бар болган. Меңээ ол талазы-биле төлеп өөренип алырын сүмелээрге, утказын шуут билбейн турар мен. Ол та чүү чүве, мүн-не харын чер-биле холбашкан-на хире, ам канчаар, тракторист кижи ол черни чардырып, шиңгээдип ажылдаар-ла ыйнаан мен деп боданыпкаш, чөпшээрежип, «чер кадастрын» шилип алдым. Шак ынчаар 5 чыл дургузунда төлевирлиг кылдыр өөренгеш, дээди эртемниг кадастр инженери деп мергежилдиг болдум. Дооскан соонда бир чыл иштинде ажыл чок олурган мен. Ол үеде «Роснедвижимость» деп аңгы организация бар турган, ынаар болгаш Чер болгаш өнчү-хөреңги яамызынче резюмелер киирип кааш, манап кыштаан мен. 2009 чылда Тывага чер кадастрынга хамаарыштыр улуг ажылдар эгелей бергени-биле чаа-чаа ажылчын олуттар тыптып келген. Баштайгы күш-ажылчы базымымны эгелепкен мен. Бо хүннерге чедир барык бүдүн Тываның черин шинчилеп, кызыгаарларын тодарадып, хоойлу ёзугаар херек документилерин кылып чоруур мен. Ажылым солун-даа, харыысалгалыг-даа, үнелиг-даа. Он ажыг чыл иштинде чер-биле туттунчуп келгеш, шаңнал-макталга-даа төлептиг болдум: Росреестрниң, яамыларның, Россияда Кадастр инженерлериниң национал палатазының хүндүлел бижиктериниң эдилекчизи болдум.
Дыка улуг ажылды сегирип алгаш...
Чуртка шимчевес өнчүнү чизелеп, даңзыже киирип, аңаа хамаарышкан бүгү документилерни кылыр дыка улуг ажыл эгелей берген турган. Тус чер чагыргалары, Кадастр палатазы, Росреестр, Чер болгаш өнчү-хөреңги яамызы шупту демнежип алгаш, күжениишкинниг ажылдап кирипкен. Бо үе дургузунда федералдыг хоойлуларга өскерилгелер болуп, Кадастр палатазын, БТИ-ни Росреестрге кадып, дыка хөй чаартылгалар болгулаан. Кадастр инженерлериниң ажылы база улгаткан. Чуртка Комплекстиг кадастр ажылдары эгелээн үеде эң баштай 3 регион шенелдеге киришкен. Оларның бирээзи – Тыва. Маңаа улуг ажылды бистиң «Вектор» КХН кылып турдувус. Баштай Кызыл хоорайның бүгү кварталдарын кезип, кызыгаарларын тодарадып, бажың бүрүзүн соктап кирип, кожаларын ылавылап, хемчээп турган бис. Дериг-херекселдеривис аразынга ужудукчу чокка ужар тырттырар херекселди бир дугаар ажыглаан бис. Бүгү черни кырындан тырттырып ап, баазаларже киирдивис. Бо кылып каан улуг ажылывыс ам-даа ажыглаттынып турар. Ылаңгыя бир черге хамаарыштыр маргыштыг айтырыг үнүп кээрге, суд бистен медээни негээр – бис уштуп бээр бис. Ол үеде херими (кызыгаары) кандыг турганыл, ам канчаар өскерли бергенил, кым канчаар өскертип каан деп чүвени тодарадыры белен. Кызылдың соонда шупту кожууннарны кезээш, комплекстиг улуг ажылды 90 ажыг хууга күүседипкен бис.
коллегаларны өөредип...
Бистиң соовуста Якутия ол ажылдарга киржир дээш, тывалар канчап ындыг бедик көргүзүглерлиг болганын сонуургап чедип келген. Келген делегацияга ажылывысты шуптузун таныштырдым: ажыглап турар аргаларывысты, дериг-херекселивисти, кылып каан ажылдың түңнелдерин. Сөөлүнде аалчыларым мени магададыр чугаалаан: «Силер республиканы машиналыг кезип туруңарда, бис вертолёттуг бис. Силер аэротырттырыышкын кылырда, дрон ажыглап турар болзуңарза, бисте спутниктен тырттырар херексел бар». Дыка сонуургаан мен. Барып көрзе деп күзел тыптып кээрге, билген дег, мени чалапты. Якутскуга чайын ужуп чеде бергеш, кадастр инженерлери коллегаларым-биле таныжып ап, оларны ийи ай ажыр өөреткеш, чанып келдим. 15 ажылдакчылыг кадастр инженери 4 каът улуг оран-сава долу якут инженерлерни өөредип кирипкеш, эгезинде кайгап турдум: та билип турар улус, та билбейн турар улус. Тайылбырлап чадап турар-даа ышкаш болган мен. Чоорту ол коллегаларның канчаар ажылдап олурарын көре бээримге, бистиң деңнеливиске четпес болду: программалары эргижирээн, спутниктен кылып алган чуруу шоолуг эвес. Бис каш баш мурнай чоруп олурар-дыр бис деп эскердим. Бо ажылдың түңнелинде Якутия база дыка улуг черинде чеже-чеже кварталдарын чедиишкинниг кылып, эки түңнелдерлиг болган. Шак бо таварылга соонда кижи кажанда-даа бодун кудуку деңнелде кылдыр көрбес болза эки чүве-дир деп билип алган мен. Бодун шын үнелээр болза эки.
Хөгжүлде эки болза-ла, бистиң ажылывыс тура дүшпес
Бис улуг тудуг кылыр дээн черниң эң баштайгы чадазы биле тудуг доосту бергенде, ол черни учётка тургузуп, реестрже киирер деп түңнел чадазында ажылдап турар бис. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, республикавыстың хөгжүлдези эки болза-ла, тудуг-суурлар немежип-ле турар болза, бистиң ажылывыс база тура дүшпес болур. Сайзыралы эки черлер база хөй. Чижээлээрге, Туранда, Каа-Хем кожуунда, Шагаан-Арыгда хөй тудуглар немежип турар.
Үлетпүр бүдүрүлгелери-биле база ажылдап турар бис. Ак-Сугнуң электрижидилгезинге хамааржыр ажылдың эге чадазынга киришкен бис: арга-арыг фондузунга хамааржыр черин үлетпүрге хамааржыр кылдыр документилерин кылдывыс. «Тардан-Голд» бүдүрүлгезиниң Каа-Хем кожуунда Кара-Белдир деп черде алдын уургайы бар, ынаар баар оруктуң документизин, Эрзинниң Качык сумузунда литий комбинадының документилерин, шериг кезээниң девискээри дээш элээн хөй ажылдарны кылып турган бис. Маңаа хамаарыштыр чугаалаксаар чүүлүм болза, бис ол черлерни документилиг кылдыр кылып турар үевисте сөөлүнде ол бүдүрүлгени кымга бээрил, бойдус камгалалы, экологтуг байдалы кандыг болурул деп чүүлдерни билбес болур бис. Чер документилиг кылдыр хевирлеттинген соонда, Арга-арыг болгаш бойдус курлавырларын ажыглаарының яамызы ону чарлаткаш, бир бүдүрүлгеге бээр. Ооң соонда чон билип каар...
Назыны-биле харыысалгалыг ажыл
Кылып каан ажылын назынында харыылап кээр нарын ажылдыг улус-тур бис. Кырып-даа каарыңга, сээң кылып каан ажылың дээш кыйгыра бээр. Ынчангаш ажылга дузалакчылар-даа хүлээп алырда, кончуг кичээнгейлиг болгаш экидир хынап алгаш, алыр болза эки. Чүге дизе кылган ажылың түңнелинде бодуң ат салыр болгай сен. Айтырыг тургустунуп келирге, мен эвес-тир мен, бо дузалакчымның кылып каан ажылы-дыр дээр эвес. Атты салган инженер харыысалгалыг болур. Чер-биле холбашкан чөрүлдээлиг айтырыглар үргүлчү тургустунуп кээр. Ынчангаш мээң ажылымның бир угланыышкыны ол: судтарга чер талазы-биле тайылбырлар берип киржири. Маргыжып турар улустуң айтырыын үзе шиитпирлээрде, судка херек медээлерни, документилерни – шуптузун чедирип турар мен. Бир кижиниң садып алгаш, бажың-балгадын туткаш, элээн үр чурттап, шуудай берген, ажы-төлү безин көстүп келгеш, шору өзүп келген үеде бир-ле черден ол черниң «салгал дамчып эдилээр ээзи» чедип келир. Холунда «салгал дамчып эдилээр чер» деп документилиг болур. Бо таварылгада айтырыг каш янзы болур: садыглажыышкын мурнунда ол кижи каяа чорааныл, чылдары-биле ээн октапкан черинче чүге ам кээп эглип келгенил, кандыг сорулгалыгыл дээш-ле. Оон аңгыда бир кижи 2017 чылда чер садып алган дижик. Садып турар кижи: «Бо-дур ийин мээң черим» – деп, баргаш, айтып бээр. Садып алыкчы чөпшээрежип, хүлээп алгаш, туттунуп кириптер. 2021 чылда бажың-балгадының документилерин кылдырып халый бергеш, садып ап турумда, мээң черим херими маңаа турган чүве деп маргыш үндүрүп болур. Чүге дээрге документизин кылдырып эгелээрге, чериниң турар чери, кызыгаары өскерли берген бооп болур. Оон бисти буруудадып эгелээр. А бис 2017 чылда-ла дрон-биле тырттырып каан чуруктарывысты уштуп эккээр бис. Маргыжар арга чок, шын документивис ол болур. Ынчангаш тыва чонумга чер садып алырда, бир дугаарында-ла, кадастр инженеринче маңнаарын сүмелээр-дир мен. Акшазын бербейн чыткаш-ла, инженер-биле ол черни хынап алыр болза эки. Дөзү кандыгыл, шөлү кайы хирел, кызыгаарлары кандыгыл, бажың тудуп болур чер бе, чок бе, канчаар ажыглаар ужурлуг черил деп ылавылап алыр херек. Сөөлгү үеде чаңгыс черни 2-3 кижиге садыптар, ооң соонда кем-херекке онаажыр чоруктар база бар апарган болгай. Мөлчүкчү, бузурукчу улус аайынче кире бербези-биле кадастр инженери-биле садыглажыышкын мурнунда-ла кады ажылдап, сайгарып алганы дээре.
Ажылга частырыглар база черле турар. Илереп келген частырыгны эде кылып турар бис. Ниити ажыл чүгле бистен, кадастр инженерлеринден, хамаарышпас. Чагырганың специалистери, чагырга даргазы, бис, Росреестр дээш шупту деңге ажылдаар бис. Бир адыр ажылды үр тудуптар болза-ла, өскезиниң ажылы туруптар. Ооң-биле кады хоойлу ёзугаар айыттынган хуусаалар база сагыттынмайн, узай берип болур. Ооң түңнелинде прокуратурага чедир сайгаржы бээр таварылгалар үнүп кээп болур. Ынчангаш чер талазы-биле ажылдап чоруур бүгү адыр шыырак билиглиг, мергежилинге, ажылынга бердинген болур ужурлуг. Республикада ажылдап чоруур кадастр инженерлери хөй. Аравыста чижилге база бар. Ол чокка ажыл шынарлыг болбас. Ынчалза-даа чон-биле ажылдап турар үевисте бот-боттарывысты бактап, ол улус шын эвес кылып турар, ынаар барбайн, менче келиңер дээн чижектиг кыйгырыглар кылбайн чоруур бис. Кижилер боттары-ла сайгарып кааптар апарган үе-дир. Каш ай бурунгаар сенден өске инженерже чоруй барган чагыкчы бөгүн катап чедип-даа келир-ле. Шак мындыг харыысалгалыг, чымыштыг ажылды кылып чор бис.
Чер ажыглалы Тывада онзагай
Бистиң республикада дыка эки «Халас чер» деп программа ажылдап турар. Ооң черлери-биле база ажылдап турар бис. Күзелдиг кижиге черни бергеш, 5 чыл иштинде бажың-балгадын тудуп алгаш, хуужудуп алыр арганы берип турар. Менде мындыг күзел база бар. Бис мал ажыл-агыйлыг чон-дур бис. Чер-черлерде кыштаглар дыка хөй. Өске регионнардан ылгалывыс ол-дур. Шак ол кыштагларда дыка хөй өнчү-хөреңги бар: малчынның чурттаар бажыңы, кажаа-хораазы, чунар-бажыңы, улуг, чиик машиналар кире бээр гаражтар, кадарчылар чурттаар бичии бажың... Шак бо «чабанская стоянка» (кыштаг) деп категорияны федералдыг хоойлуже немелде азы өскерилге кылдыр кииргеш, ол черлерни учётка ап, реестрже киирип, хуужудулга документилерин тыпсып турар кылдыр ажылдаар болза, шак ол шимчевес өнчү-хөреңгиден дыка хөй үндүрүг кирип кээп болур. Бо хүннүң байдалы-биле дыка хөй акша салыышкыны, кижилерниң улуг өнчү-хөреңгизи кыштагларда чоруп турар. Тус черниң бюджединче чүгле шак ол черниң аренда төлевири кирип турар. А тудуг-суурундан кандыг-даа орулга күрүнеже кирбейн турар. Ынчангаш «Халас чер» ышкаш программадан Көдээ ажыл-агый, Чер болгаш өнчү-хөреңги яамылары ажылдап кылыр болза деп бодаар чордум. Федералдыг черлерге хамааржыр арга-арыг фондузунда чайлагларывыс база дыка хөй. Ол черлерни база хуужудуп ап болур, ынчалза-даа ооң чыыр документилери дыка хөй. Дөзү база Тывада эвес, Красноярскыда болур. Чай чок чымыштыг малчыннар ону кылдырып чадап чыдырда, Тываның кыска чайгы айлары төнер – дедир-ле көже бээр. Шак ынчаар кылдырып четтикпес. Ынчангаш чылдан чылче өөренген аайы-биле боттары-ла чайлаглап ап чоруурлар. Аразында былаашпас, сывырташпас болза-ла, ажырбас. Оон аңгыда одарын болгаш сигениниң шөлдерин база хоойлу ёзугаар быжыглап алыр болза эки. А мал тутпас, чер ажылы кылып чоруур улуска база ол программа херек болгу дег. Бир кижи тараа тарып алыр. Кожаларының малы ону чиптер. Тараазынче мал киирбес дээш, чүнү канчаар ужурлугул, ону база ажылдап кылыр болза эки. Бир кижи тараа тарып алган шөлүн долгандыр мал кирбезин дээш, трактор-биле улуг оңгар казып алган. Ынаар кире берген мал үнүп чадааш, өлүп каар. Кым харыысалгалыг болур-дур? Ооң кадында көдээ ажыл-агый талазы-биле Россияның хайгаарал чери база ол кижини торгаар апаар. Бир тараажы-дыр: ол кижиниң бодунуң-на малы тараазынче кирбезин дээш, мал ээзинге тараазын кадарткаш, төлеп берип турар дээрге база берге-ле-дир. Шак мындыг чүүлдерни чурумчудар чаа программа турарын үе негеп келген деп бодап тур мен.
Ондар Буян көстүп кээрге-ле, черин сактып кээрлер
Шак-ла мынчаар чер-биле салым-чолум кадып алган ажылдап чор мен. Өске угланыышкыннар, адырлар-даа сонуургавас-тыр мен. Төрелдерим безин мени көрүп каар болза, хаваамда «чер» деп бижип каан чүве дег, албан кыйгырып алыр, кезээде чер-биле холбашкан айтырыглыг болурлар. Ондар Буян көстүп кээрге-ле, чадажып каан кыштааның чери, бир шагда каапкан чурту, ону канчап эгидип алыры сагындырып келир. Харын-даа мырыңай судка чедир канчаар сайгарышканындан бээр хөөреп кааптарлар. Мындыг-ла-дыр. Чер кезээде херек. Ол кажанда-даа үнезин чидирбес, өртээ черле батпас.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn