| Новелла |
Чайның башкы айы турган боор. Оът-сиген хөлбеңейни берген, аалдар чайлагларында хонгулапкан. Кожа-кожа коданнар Кара-Сугга элээн хөй чүве ийин. Аалывыс ынчан, ол чайын,Кара-Сугнуң Белдирге чайлаан.
Бир кежээ аалывыска Маадыр-оол акый келди. Аъдындан дүшкеш, баглаашка баглап кааш, кырган-авам сугже кирди. Бис, бичии уруг-дарыг, мен, Долчуң угбам сугнуң оглу Сеңгил-Доржу, Сеңгил-Доржунуң дуңмазы Май-кыс кырган-авам сугже маңнаштывыс. Ооң, Маадыр-оол акыйның, солун чугаазын дыңнаар дээш. Ол черле ындыг кижи, бичии оолдар-биле ойнаар, бичии уруг-дарыг чаптаар. Бис база амырай бээр бис, «Маадыр-оол акый келди!» дижип…
Кырган-авам:
– Ындыг-дыр ийин, бо бичии чүвелер (бисти ынча дээри ол), сен кээриңге,база-ла бээр-ле маңнажыр. Бичии уруглар сеңээ эргеленир, та кандаай кижи сен ыйнаан, Маадыр-оол – дээрге;
– Эки аътка ээ хөй, эки кижээ эш-өөр хөй деп чүве бо-дур ийин, угбам – дээш, бисче көрүп, каттырып олур. Бис база амырап, Маадыр-оол акыйның чанынче, чыышкын баарынга олургулап алдывыс.
Кырган-авам:
– Кончуг-даа эш-өөрлүг оол-дур сен але – деп кагды.
– Боларны көргеш, мен база чаптап амыраар, болар мени көргеш, база амыраар, ындыг-ла бис, угбам.
– Арга кирген кижи саат дайнаар, аалга келген кижи аяк эрни ызырар дээр болгай, шайдан ижип көрем – дээш, изиг шайлыг доңгуузун, далган холаан тараалыг таваан Маадыр-оолдуң чанынга салып кагды.
Маадыр-оол биле кырган-авам шайлап, хөөрежип олурлар.
– Кожай, Борбак-Арыг, Үзүк ынаар аалдар хөй бе, Маадыр-оол?
– Хөй-хөй, угбам. Кызыл-Даг, Булуң-Теректиң, харын мырыңай дөвүн куду Даг-Аразындан аалдар бар-дыр ийин – деп, акый бисче хүлүмзүрүп каап олур.
Бис оларның чугаазын дыңнап, ылым-чылым олур бис.
– Инектер четкилеп келди, сааптайн, боларны – дээш, кырган-авам хумуңнарын алгаш үнүптү.
Маадыр-оол акый:
– Кандыг-кандыг ырлар билир силер эштер, ырлажыылыңар че! – дээш, боду-ла шала аяар ырлай берди.
Ыры бажы каткан эвес,
Ыргай бажы катты-ла ыйнаан.
Ыргай бажы катса-даа-ла,
Улам үнер харын чараш.
Каткы бажы каткан эвес,
Хаак бажы катты-ла ыйнаан.
Хаак бажы катса-даа-ла,
Катап үнер харын чараш.
Бистиң билир ырларывыстың бирээзи-ле – бо ыры. Ынчангаштың акыйның ырлаанынга хөглүүвүс аажок каттыжа бердивис.
Ырлады дээш бисти канчаар,
Ыргай-биле кагар эвес.
Ыргай-биле кагарга-даа,
Ырлаар чаңын салыр эвес.
Аалдың бичии оолдар, уруглары кандыг ырларны ырлаарын билир болгаш, Маадыр-оол акый оларны база бистиң-биле кады ырлады.
Кырган-авам инектерин саап каапкаш, сүттүг хумуңнарын тудуп алган кирип келди.
Сеңгил-Доржу эжимниң дуңмазы Май-кыс:
– Кырган-авай! Кырган-авай! Маадыр-оол акый дыка ырлаар, хөй ырлар билир кижи-дир – деп бисти мурнай чугаалады.
– Ыы, ындыг бе, уруум. Акыңарның ырларын өөренип алыңар, ол ышкаш ырлаар боор силер – дээш, Май-кысты эргеледип кагды.
Маадыр-оол:
– Караңгылай берди. Мен-даа аъттаныптайн, угбам – дээш, өгден үнүптү. Бис ону үдеп үндүвүс.
Аъттаныпкаш, аал өдээнден оожум чортуп үнгеш, Кара-Доруун чындыңнадыр чырааладып, барааны имиртиңде көзүлбейн барды.
Элээн болганда ооң өткүдү аажок ырлааны дыңналды.
Караңгыда дүне безин
Каңгырт кылдыр бадыргылаар,
Калбак шынаам ыраажызы
Кара-дуруяам үнү өткүт, үнү өткүт...
Маадыр-оолдуң ырлааны ынаар-ла кыңгырткайндыр дыңналырга, калбак-делгем шынаада караңгыда ырлап турар кара-дуруяа карактарымга чуруттунду...
Хөглүг, оюн-баштак чаңныг, өткүт хоюг чараш үннүг ол акый сагыжымга бо-ла кирип, чаптанчыг чашкы үелеримни сагындырып келир ийин.
Эң ылаңгыя караңгыда ырлап турар дуруяа.
/ Самбың-оол СУВАҢ.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16