(Тоожу)
(Төнчүзү. Эгези № 11, 12, 13 "Шында")
Чоруурунуӊ кыры келгенде, ол маӊаа артып каар мен деп эштеринге хенертен дыӊнаткан. Демгилери орта удурланып, чанаал-чоруул деп көгүтпээннер. Эр кижи боду-ла билгей дишкеннер. Ийи чыл иштинде мында шору таныш-көрүштүг-даа апарган болгай. Школада даштыкы дыл башкылап турар Иритазы база бар.
Чажындан хоорайга өскен болгаш, ол борта тыва дылынга шуут пат келген. Ынчалза-даа элээн чурттап чоруй, мүн-не дегет апарган. Төрээн дылын шуут-ла билбес кижи кайыын турарыл аан. Уттуучаӊнап, билбээчеӊнеп, бажыӊ чайбазыӊза-ла, аӊаа дораан өөрени бээр сен. Иезиниӊ аа сүдү дег ханда холушкан, алыс-ла ындындан кээп турар дөстүг чүве канчап кижиден белен адырлыр боор.
Өөреникчи оолдар-биле Ирита класс шагы эрттирип, өөреникчилеринге тудугжуларныӊ ажыл-ижин таныштырып чорааш, таныжып алган. Орус дылды арыг билир хоорайжы кыс оолдар аразынга сула чаӊнап, чугаа-соотту хөрлээледипкен. Ынчап чоруй ол тудугжуларныӊ бо-ла келир аалчызы апарган. Ынчалза-даа Петя-биле уругнуӊ аразында харылзаа-хамаарылгазы бир өске илереп, анаа найыралдыӊ кызыгаары-биле тайылбырлаттынмас болу берген.
Херек кырында Петяныӊ чанмайн барганыныӊ чогум чылдагааны Ирита-даа эвес. Авазындан келген чагаалардан ында наркоманияга удур демиселдиӊ мурнукузу дег эвес ажык, чидиг апарганын ол билип алган. Область төвү хоорайдан наркоман аныяктарныӊ болгаш кара таакпы садып-саарып чоруур кижилерниӊ кезек бөлүүн тып илереткеш шииткениниӊ дугайында иези база бижээн. Ону дыӊнааш, чүрээ палырт дээн. Карактарынга эрги эштери, Валязы, өлүг төлү көстүп келген. Дедир чанар орук турбас ужурлуг! Оода чадаарда ам бир ийи-үш чылда. Чангаш-даа, кайнаар баарыл? Авазыныӊ бажыӊынче бе? А Сергей Ефремыч? Чок! “Сээң аас-кежииӊ бодаар мен, авай” дээн сөзү бар болгай. Ирита? Ийи-ийе, Ирита, Ирита…
Петя школага одакчылап ажылдай берген. Чурттаар өрээлчигеш база интернаттан тыптып келген. Ирита аӊаа удаа-дараа кээп каап турган. Уруг оолдуӊ соӊгазыныӊ караанда төккүлеп каан, хүннүӊ чыгыы эскерери сигарета таакпы сыптарыныӊ дугайында бир-ле айтырган. «Шык боорга кургадып тур мен» деп, Петя тайылбырлаар болган. Коргунчуг кара таакпы ооң бажын ынчаар кевирген дээрзин Ирита кайыын каразыыр ийик. А бирээзи, уруг барда, ону черле тыртып-даа көрбээн. Өрээл иштиниӊ чыды харын уругга чиктиг кылдыр билдинер. Хуюксуг, бирде-бирде черзиг, өрттенген оът-сигензиг-даа ышкаш болур. Эпчок ыйнаан кылдыр бодааш, Ирита эге дээрезинде ол дугайында чугаа үндүрбээн. Чүгле сөөлзүредир барып, бодунуӊ чүве-ле болганынга хөӊнү булганыр, ужу-бажы дескинер апарганынга сылдап айтырыпкан.
— Ирита, өршээп көр, мен наркоман кижи-дир мен. Оон адырлырым берге, чажымдан-на аӊаа алзып, ханымны хораннап алганымны билир мен. Сен бооруӊга, чажырбайн чугааладым.
Оолдуӊ ындыг харыызынга Ирита харлыга берген. Үнү ыгламзырай берген:
— А мен канчаар мен, Петя? Иштимде билдиртип келген төлүм база бар-дыр.
— Сүме берип шыдавас мен, Ирита. Уруг өлүг төрүттүнер чадапчок.
Петя уругга Валязы-биле болган таварылганы чугаалап берген. Чүгле ону эвес, а Петяныӊ эрткен амыдыралыныӊ төөгүзүн дыӊнап билгеш, ол орта арай чөгени хона берген. Хоржок, ол ону дөмей-ле эдип-чазап ап шыдавас. Петяныӊ халавынга, хайынга удур демисежир күжү, күзели-даа чок. Оода-ла баштайгы төлүм анаа бооругай! Чок, мен ону чааскаан көрбес мен! Бо олурган амытанныӊ мурнунга салып бээр мен. Сеткил-сагыжын, угаан-медерелин албыстаткы дег ол бодалдарын тудуп чадааш, Ирита Петяныӊ арнынче чиге көрген.
— Чок, өлүг төлүӊнү сен база көөр сен! Ораагаш, кочегаркаӊга аппарып каар мен. Ол дээш шииттирер сен! Менде буруу чок! – дей каапкаш, өрээлден хиг-хаг үне халаан…
Ирита келбестей бергенден бээр ийи ай ажа берген. Ол үениӊ иштинде Петя бир-ле чүведен коргуп чоруур апарган. Сактырга, Иритазы шагдаалар эдертип алган бо-ла кирип органзыг кыннып кээр. Ынчангаш ол кара таакпызын безин ырадыр чажырып, школа кырыныӊ кургаг довураанга хөөп алыр апарган. Одакчылаар ээлчээнде оозун мага хандыр бургурадып алыр. Ынчалза-даа ам мурнукузу дег каас-чараш тамчыктыг «делегей» көзүлбестээн. Ооӊ кулактарынга Иританыӊ «Өлүг төлүӊнү көөр сен! Шииттирер сен, шииттирер сен!» дээн сөстери хаяда чаӊгылар дег катаптаттынып, карактарынга чүгле арны көстүр кылдыр ораап каан өлүг чаш төл бирде чоокшулап, бирде ырап, агаарда ааттынып чоруп турар апарган. Ол хензиг када чиде бээрге, Валяныӊ мылчырт кылдыр шывадаан уруу база көстүп келир. А уян, тааланчыг ужукканзыг аялга читкен. Чер-делегей сириӊейнип, борбак башты чарыпкаа дег диртилээн-миртилээн коргунчуг аялгалар кулакка дыӊналып, сагыш-сеткил караӊгылап келир.
Авазындан алган чагаазы безин каразыглыг апаар. Сактырга, шагдаа черинче келдирткен бижик-даа ышкаш болур.
Оран-делегей Петяга шак ынчаар-ла тарлап, бичиилеп кел чыткан. Кайнаар баарыл, дезерил? Чаӊгыс-ла эргим, ынаныштыг кижизи авазынче сыӊныр бе? Баргаш-даа, чүнүӊ-биле ооӊ сеткилин өөртүптерил? Албааргай медерели, акша-көпеек чок куруг карманнары-биле бе? Авазыныӊ бажыӊындан үнген ояар Петя кижизиг чуртталга көрбээн. Ону көөрүн-даа кызытпаан, бодаваан. Кара таакпыныӊ ажыг ыжыныӊ, кузумунуӊ чалчазы, кулу болуп келген. Авазыныӊ, Вераныӊ ынакшылын, Иританыӊ сеткилин аӊаа орнапкан. Эки, сарыылдыг кижилер аразындан бодун боду хоора тыртып, бодун боду төтчеглеп, узуткап чораан. Ындыг амытандан кижилер база коӊчай бээр.
А Иританыӊ өлүг божуур уруу? Чок-чок, Петя ону көрүп шыдавас. Оон дезип база шыдавас. Чүгле чаӊгыс-ла орук бар. Ынчан хамык хайыӊ, хилинчээӊ уттундурар, карааӊ шоо өжер. Коргунчуг чүнү-даа көрбес сен. Оон ыӊай орук чок… Оон ыӊай арга чок…
Даӊ адып олурган. Петя печкаларже бүдүн-бүдүн хөмүрлерни сөөлгү катап киир октагылап каан. Сактыышкыннар доозулган. Манаан үези чедип келген. Петяныӊ холдары орун бажында барганнар… Шилиниӊ ажык аксын эриннеринге дээртип чоруй, Петя карактарын шийипкен…
Ээлчег халаар Дүрген-оол кочегаркаже кирип кээрге, Петязыныӊ арны-бажы кара хөө апарган черде чыткан. Аксы-дылы-даа орта көзүлбес, шаарталчак ак көвүк дуй алы берген болган. Тын кордаар хамаанчок, эъди-кежи безин шагда сооп, хол-буду чожуп калган. Ижипкен хораныныӊ шили ооӊ бажыныӊ дужунда куруг чыткан…
Бажыӊ-балгат чок Петяныӊ өлүг мага-бодун кайнаар киирер боор, район эмнелгезиниӊ соок-бажыӊынга аппарып каан. Аӊаа чеди хонук иштинде айтырып-сураглап кээр кижизи-даа чок чыткан.
Ол үениӊ иштинде одакчыны кымнар ажаарыл, орта үнер акша-төгерикти кайыын тыварыл деп айтырыг шиитпирлеттинип чадап шаг болган. Калган оол-биле эки чоок таныжар, ону сөөлгү орукче үдеп каар улус школа коллективинден тывылбайн барган. Кижи бүрүзү ажыл-агыйлыг, урок-кичээлдиг. Ирита биле Петяныӊ аразында харылзааны билир-даа болза, башкылар аӊаа хамаарыштыр чүве ыыттап, чугаа-соот үндүрбээннер.
Кижи дөргүл-төрелдиг болгай дишкеш, школаныӊ профком даргазы биле Бичен Хаажыковна Петяныӊ өрээлинде аар-саар саазыннарны чиӊчерлээш-даа, телеграмма бижик ынаар-мынаар салыптар адрес тыппааннар. Дүрген-оол харын чүү-даа болза, эр угаанныг кижи болгаш, соок-бажыӊда Петяның хөйлеӊиниӊ иштики карманындан хөөлүг салаалар изи дээп каапкан адрестиг чагаа хавы тып эккелген. Ында Петяныы-биле атташ фамилияны көргеш, авазы, дуӊмазы-даа болур-ла ыйнаан дээш, телеграмманы чорудупканнар.
Чеди хонук эрте дүжүп чорда безин Петяны айтырып улус келбээн. Кижи кижи-ле болгай, ам чеже чыттырар боор, кымга-даа болза ажааттырып кааптыӊар деп үстүкү черлер көдээ Советке даалга берген. Акша-чарыгдал база оон үнер болгай. А ажаар кижилер ынчап тургаш мүн-не тыптып келген. Кымнар дээрге кымнар боор, суурнуӊ арага-дарыга хоптак-чазый дирткен кезек эрлери-дир ийин. Пактаар чүвени кайы хамаанчок садары шеглеттинип чурумчуза-даа, кижи ажааган черге, эвээш-биче-даа болза, үндүртүнер дээрзин олар кайын эндээрлер ийик. Көдээ Совет даргазы олардан өске кымны-даа тыппас деп база ыяк билирлер. «Дайнаар чеми» чок болза, ойталап кааптары – оларныӊ эргези, албадаар эвес.
Көдээ Совет районнуӊ бир тудуг организациязыныӊ коштуг «Беларузун» эрлерге чугаалажып берген. Алдан хире акшаны садыгдан беш шил водка садып алырынга чөпшээрээн таӊмалыг бижии-биле катай оларның эӊ улуу Дондукка тутсуп берген. Ынчалза-даа ижер улузуӊ кайын болдувус дээр ийик, дуу хааржак чазаан кижиге, дуу херим кылган кижиге, дуу хевин кедирген кижиге куткай бис дижип үнээргедип тургаш, үш шилди база немедип алганнар.
Көдээ Совет даргазыныӊ эмнелгеже чорудупкан трактору, баштай-ла арага садыыныӊ аксынга доктаай дүшкен. Улуг эвес суурга чүве чыдар эвес, Петяны ажаап турар дээрзин барык чурттакчы бүрүзү ол хүн дыӊнаан. Ынчалза-даа олар район төвүнүң кедээзинде ховужукта хөөрлерже кышкы кыска хүннүӊ ажарын мурнаптар дээнзиг, оӊгул-чиӊгил оруктарга ол-бо чаяӊнап, далаш бар чыткан тракторнуӊ бараанын көргеннер. Суурнуӊ «арагаже бажын суккан» Холаӊ-Олеги (каш чыл бурунгаар эзирик өрттенгеш алган шолазы) өлген кижилиг хааржакче доӊгайып алган, мөөӊейнип ыглап органын көргеннер база бар. Черле ынчаш эрлерниӊ шуптузунуӊ чугаа-сооду, алгы-кышкызы ол үеде кедергей-ле шимээнниг, ыыт-дааштыг болу берген бар чытканнар…
Ийи хире хонук эрткенде, Петяныӊ авазы мен деп ак-сарыг баштыг, чарашсымаар топтуг шырайлыг, дөртен беш хар хире назылыг херээжен кижи чедип келген. Оглунуӊ дугайында ол көдээ Советтен билип алган. Оода хөөрүнге барып байырлажып алыйн деп чугаалаан.
Көдээ Совет даргазы Дондук баштаан эрлерни бөлдүрүп эккелдиргеш, ажааган кижилери бо-дур деп Зинаида Поликарповнага тайылбырлап берген.
Эзирии шокар-шакар, халаӊ-хулаӊ турган эрлер Петязын чогум кайда салганынга будалыксап, эге дээрезинде шаарарган хөй хөөрлер аразынга ыӊай-бээр кезек дилеп маӊнашканнар. Өштүг-биле дөмей эрткен ийи хонуктар иштинде хар база чүү-даа чок уруп каапкан. Оозу ам-даа уламчылавышаан, ынчангаш чевег кайын белен көстүр ийик.
Ынчалза-даа ава чүрээ кайын эндээр. Зинаида Поликарповна оглунуң чевээнче чайгаар-ла кылаштай берген.
Дондук биле Холаӊ-Олег арага кудуп ижип турганнары тудазы сыйык шаажаӊ стаканыныӊ херим азыыныӊ харында чытканын база көрүп кааннар.
Петяныӊ авазы оглунуӊ чевээнге баргаш, ажыг-шүжүүнүӊ ыызын төге-ле берген:
— Петя-Петрушкам! Чоону бердиӊ, оглум? О-ох, чаӊгыс-ла борбак төлүм? Аваӊ көрбейн, чүге өлдүӊ, оглум? Кандыг хайга алыстыӊ? Чугаалап көрем, аваӊ-дыр мен, Петрушка!..
Чевегниӊ кырлагар дөӊүнүӊ кырында ыглап чыдар аваже бүргег дээр мунгаргай көрүп, соок харын немей чаап-ла, чаап-ла турган…
Михаил ДУЮНГАР, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY