Күскү соок үелер келирге, одалга үези эгелей бээр. Бистиң республикада одаар бажыңнарда чурттап турар чурттакчы чонувус, ылаңгыя кожууннарда, хөй. Бо үеде бажыңнарга чылыг апаар-даа болза, айыылдыг талалары база бар. Оларның аразында угарлыг газ эң-не нептереңгей. Ол өң-даа, чыт-даа чок болур. Бо айыылды болгаш ону болдурбазының хемчеглерин баш удур билип алыр болзвусса, боттарывысты болгаш чоок кижилеривисти камгалап алыр бис.
Чогум-на ол угарлыг газ кайыын тыптып келир чүвел? Угарлыг газты эртем дылы-биле углеродтуң оксиди (СО) деп адаар. Ол чедир кыппаан ыяш, хөмүр дээн ышкаш одаар чүүлдерден ылгалып үнер. Газ-биле ажылдаар үрелик плиталардан, ылаңгыя бажыңда агаар кирер вентиляторнуң багай ажылдап турарындан азы аштаттынмаан хоолайлардан айыыл үнүп турар. Одаар бажыңнарга печканың шын эвес тыртарындан, үе-шаанда аштап-арыглаваанындан угарлыг газ үнүп келир. Ол ышкаш машинаны хааглыг гараж иштинге ажылдаткаш каапканының түңнелинде база угарлыг газтан хораннангаш, амы-тынындан чарлып турар таварылгалар база бар.
Ону чогум чүге ындыг айыылдыг деп турарыл? Чүге дээрге ол кижиниң организминче киргеш, ханның гемоглобин деп бүдүмели-биле каттыжып, кислород-биле холужа бээр. Ол организмде тканьнарга болгаш органнарга кислородту чедирбейн баар. Бир дугаарында, баш мээзин ол хораннап кааптар. Угарлыг газтан хораннаны бергениниң им-демдектери аңгы-аңгы. Баштай сактырга, анаа-ла челбине берген кижи дег, бажы аарыыр, дескинер, кускузу кээр, сулараар. Ынчалза-даа угарлыг газ организмге чыылган тудум кижиниң байдалы баксырап, а харын-даа медерелин чидирип, амы-тынындан безин чарлып болур.
Угарлыг газтан бодун канчаар камгалап болурул? Газ-биле ажылдаар дериг-херекселдерниң болгаш агаар кирер системаның ажылдап турарын үргүлчү хынаар. Аргалыг болза ол талазы-биле тускай эртемниг специалистерге хынаткаш, кылдырып ап турар болза эки. Газ-биле ажылдаар дериг-херекселдер ажыглап турар оран-сава иштинге ажылдаары эки агаар кирер вентиляция турары чугула. Ол ышкаш өрээлди үргүлчү агаарладыр. Хоолайлар болгаш печкаларның ажылчын байдалын үргүлчү хайгаарап көөр, үе-шаанда аштап-арыглаар. Угарлыг газ илередир тускай херексел чиик өртектиг-даа болза, силерниң амы-тыныңарны камгалап шыдаптар аргалыг. Бир эвес хораннаны бергениңерни билип, баштайгы им-демдектерин эскерип кагзыңарза, ук оран-савадан дүргени-биле үнгеш, дүрген эмчи дузазын кыйгырыңар.
Угарлыг газ көзүлбес болгаш дыңналбас. Ынчалза-даа ооң хоразы кончуг багай дээрзин утпаңар. Оваарымчалыг болуп, боттарыңарны болгаш чоок кижилериңерни камнаңар!
/ Чыжыргана СААЯ.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn