Алды чыл бурунгаар чурттуң Президентизи Владимир Путинниң бот-идепкейи-биле эгелээн «Көдээ черниң башкызы» күрүне программазынга бистиң региондан 70 башкы киржип, көдээ суурларның школаларында боттарының үлүг-хуузун киирип турарлар, оларның 30-и эвээш комплектилиг школаларже ажылдап чоруткан. А бо чаа өөредилге чылында республиканың аңгы-аңгы школаларында 25 башкы ажылдап кирген. Ниитизи-биле регионга 2028 чылга чедир көдээ черлерге ажылдаар 75 тускай мергежилдиг башкыларны хаара тудары планнаттынган. Ол дугайында Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг социал четкиде бодунуң каналынга дыңнаткан.
Республиканың ырак-узак, чедери берге сумуларынче аныяк башкылар күзелдии-биле ажылдап чоруп турары мактаксанчыг. Оларның аразындан Тес-Хем кожууннуң Ү-Шынаа биле Чыргалаңды школаларынче ажылдап барган башкыларны адап болур.
Ү-Шынаа школазының биология башкызы Долаана Кууларны «Көдээ черниң башкызы» программаның баштайгыларының бирээзи. Ол программага киришкеш, бо чылын беш чыл бооп турар.
Долаана Балдыновна Өвүр кожууннуң Саглы чурттуг. Ол Саглы ортумак школазын дооскаш, ТывКУ-нуң бойдус-география факультединче киргеш, ону 2004 чылда чедиишкинниг дооскан. Ажылчын базымнарын Чадаананың 3 дугаар школазындан эгелээн. Улаштыр Саглы ортумак школазынга ажылдап тургаш, «Көдээ черниң башкызы» программага киржир бодап алган.
Долаана Балдыновнаның башкы мергежилин шилип алганы анаа эвес, ооң кады төрээн угбазы биле акызы кайызы-даа башкылар. Ол ышкаш авазының талазындан башкы угбалары, даайы база бар. Ынчангаш ол буянныг мергежил аңаа чоок болгаш эргим.
«Көдээ черниң башкызы» төлевилелге канчап киржи бергенин ол мынчаар тайылбырлады: «Бо төлевилелге бодумну шенээр дээш, сонуургап киржи берген мен. Ол меңээ чүгле профессионал чада эртери эвес, а чуртталгамда база бир чаа, солун чүүл деп бодаар-дыр мен».
Саглы ортумак школазынга он ажыг чыл шору ажылдапкан дуржулгалыг башкы 2022-2023 өөредилге чылында Ү-Шынааның эвээш комплектилиг школазынга ажылдап чеде берген. Барып көрбээни өске черге амыдырап-чурттаары, чаа коллективке ижигип алыры эге дээрезинде берге болбайн канчаар, ынчалза-даа школаның коллективи башкыны эвилең-ээлдек уткуп-хүлээп алгаш, арга-сүмезин берип, үргүлчү деткип чоруурлар. Чурттаар оран-сава айтырыы база берге болбаан, суурда башкылар чурттаар тускай бажыңга ижигип чурттай берген.
«Эп-найыралдыг, демниг коллективке ажылдаары — улуг чоргаарал. Чаа черге меңээ деткимчени көргүзүп, ажылдап чурттаарымга таарымчалыг байдалдарны тургузуп бергени дээш, школаның коллективинге сеткилимниң ханызындан четтиргеним илередир-дир мен. Ол ышкаш школа директору Чойгана Викторовна Аравааның, аныяк, орус дыл, чогаал башкызы Хорагай Шолбановна Биче-оолдуң база тыва дыл, чогаал башкызы Алла Ужар-ооловна Багай-оолдуң мерген сүмелери, үнелиг дуржулгалары мээң ажыл-ижимге, амыдырал-чуртталгамга дыка ажыктыг болганын демдеглексээр-дир мен» — деп, ол коллективин онзалап демдеглээн.
Ү-Шынаа школазының коллективи Долаана Балдыновнаны ажылынга бердинген, аажы-чаңы оожум, мөзүлүг деп үнелээрлер. «Артык чугаа чок. Чедип алган эртем-билиин өөреникчилеринге сагыш-сеткилинден сөңнеп чоруур, биче сеткилдиг, дузааргак башкы чүве…» — деп, школаның директору Чойгана Викторовна демдеглээн.
Долаана Балдыновна бодунуң профессионал арга-дуржулгазын бедидип, башкылар мөөрейлеринге үргүлчү киржип турар. Ол ышкаш өөреникчилериниң салым-чаяанын илередип, оларны янзы-бүрү олимпиадаларга, мөөрейлерге киириштирер чаңчылдыг. 2023 чылда кожуун чергелиг "Чылдың башкызы" мөөрейге киришкеш, 2-ги черни алган. Башкы Ү-Шынаа школазынга ажылдааш, 4 доозукчу классты доостурган. Ооң доостурган өөреникчилериниң аразындан 12 кижи Кызылдың эмчи колледжинче база Көдээ ажыл-агый техникумунче кирип алган.
«Бо чылдар иштинде өөреникчилеримниң чедиишкиннери мээң шилип алган башкы ажылымга оон-даа улуг бүзүрелди, өөрүшкүнү берип турар» — деп, Долаана Балдыновна чугаалады.
Тес-Хем кожуунче ажылдап келген башкыларның бирээзи база-ла Өвүр кызы — Эресмаа Монгуш. Ол – «Көдээ черниң башкызы» программаның бо чылгы киржикчизи. Эресмаа Ивановна 2026-2027 өөредилге чылын Чыргалаңды ортумак школазынга ажылдап эгелээн.
Эресмаа Ивановна 2014 чылда Хандагайты ортумак школазын дооскаш, Кызылдың эмчи колледжинче кирип алгаш, 2017 чылда дооскаш, Кызыл хоорайның поликлиниказынга эмчи сестразы болуп ажылдай берген. Ажылдавышаан, дээди эртем чедип алыры-биле, 2020 чылда ТывКУ-же кирип алган. 2025 чылда «Биохим» угланыышкынныг эртемниг башкы Кызылдың 8 дугаар школазынга биология башкызы кылдыр кирген.
Бо чылын Башкылар билии бедидер институтка мергежилин бедидип өөренип тургаш, «Көдээ черниң башкызы» күрүне программазын билип алгаш, сонуургап киржир бодап алган. Документилерин дужааган соонда, чайын шылгалдаларны эрткеш, Тес-Хемче ажылдап чедип келгени бо.
«Чүге «Көдээ черниң башкызы» программага киржи бердиң дээр болза, черле суур черге чурттап чораан болгаш, каяа-даа ажылдап, амыдырап шыдаптар мен деп бодапкан мен.
Ажылдап келген школам дыка эки, башкылар сагыш-човап: «Канчап тур силер, чедер четпестер бар бе?»– деп үргүлчү айтырар-дыр. Өөреникчилерим өөредилгеге кызымак, сонуургалдыг-дыр.
Бергелер дээр болза, база кайда-даа ышкаш дөмей бар. Чеже-даа суур черге өскен болзумза, от салбайн, суглавайн чораан болдум. Ам от салыр, суглаар кудуу ырак-тыр. Ынчалза-даа ажырбас, чоорту өөрени бээр мен. Чурттаар бажыңны арендалап алдым. А ниитизи-биле бо кожуунга, Чыргалаңды суурга таарзынып тур мен»— деп, аныяк башкы бодун таныштырып чугаалады.
2020 чылдан бээр кадрлар чедишпес көдээ школаларже башкыларны хаара тудар сорулгалыг «Көдээ черниң башкызы» федералдыг программаның күүселдези боттанып турарын бо ийи чижек көргүзүп турар.
Алдынай СОЯН.
Чуруктарны маадырларның архивинден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn