| Орус классиктиг литература |
Улуг орус чогаалчы Л.Н. Толстойнуң "Хаджи-Мурат” деп тоожузунуң Тываның улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбюнуң тыва дылче очулгазын 1963 чылда Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрген. Ном номчукчуларның улуг сонуургалын хайныктырган. Тоожудан үзүндүлерни номчукчуларга бараалгадыр-дыр бис.
Хаджи-Мурат орустарның холунга кирип берген соонда, ооң өг-бүлезин Ведено деп аулга эккелген, аңаа Шамильдиң шиитпирин манап, оларны хоругдалга ап турганнар. Херээженнер — иези кадай Патимат, Хаджи-Мураттың ийи кадайы, оларның беш бичии уруглары мынчаалдыр чүс шериг баштыңы Ибрагим Рашидтиң саклязынга таңныылдыг чурттап турганнар, а Хаджи-Мураттың он сес харлыг оглу Юсуф деп оол кара кинданга, өскээр сөглээрге, кулаш ажыг ханы уургайга, база ол ышкаш боттарының хуу-салымының дугайында Шамильдиң шиитпирин манаан дөрт херектеннер-биле кады олурган.
Шиитпир элек, чүге дээрге Шамиль ынчан ол аулга чок турган. Орустарга удур походка чораан.
1852 чылдың январь 6-да Шамиль орустар-биле чаалашкаш, Веденога чанып келген, орустарныы-биле алырга, Шамиль аңаа чылча шаптыргаш, Веденоже дезе берген болур, а ооңуу-биле болгаш мюридтериниң дөгерези- нии-биле алырга, Шамиль тиилээн, орустарны сывырыпкан болуп турар. Ындыг чүве хаая болур турган, ол тулчуушкунга Шамиль боду боолай каапкаш, селемезин ушта соп алгаш, аъдын шуут-ла орустарже таварты дап берген, ынчалза-даа ооң-биле чораан мюридтери ону салбайн барганнар. Оларның ийизи ол-ла черге, Шамильдиң чанынга өлүртүп кааннар.
Шамиль бодун долгандыр аът сургуулу кылып, ланчыы болгаш хол бооларындан боолап, соксаал чокка «ля ил-ляха иль алла» деп ырын ырлашкан мюридтеринге үдедип алгаш, турар черинге чедип кээп турда, хүн дүъш турган.
Ведено деп улуг аулдуң бүгү чону кудумчуда үнүп келген, бажыңнар кырында тургулап алган, бодунуң чагырыкчызын уткуп, байырлалды ёзулап, база-ла ланчыылар болгаш хол-бооларындан боолап турганнар. Шамиль аулче чоокшулаан тудум, эрези кончуг, дынын шеле тырткылап каап, ак араб аът мунуп чораан. Аъдының дериинде алдын-мөңгүн каасталга чок, эң-не бөдүүн болган ортузунда хээлиг чаңгыс каът кызыл баг чүгенниг, төгерик тавактыг демир эзеңгилерлиг, эзер адаанда кызыл көвенчиктиг. Имамның боду хүрең шекпен додарлыг, моюндуруундан болгаш чеңиниң аксындан кара дүгү көстүп чоруур алгы тоннуг, чиңге болгаш узун дурт-сынын кезе тырткан кара баг курунда кинжал астып алган чораан. Бажында калбак тейлиг, кара чалаалыг, ак чалама-биле ораап каан папаха кеткен, чаламазының ужу кулак артынче бады барган. Буттарында ногаан, чымчак майыктааштарлыг, чодазында бөдүүн кара хаажылыг өгдешкилиг.
Черле ынчаш имамның хеп-сынында алдын, мөңгүн ышкаш кандыг-даа кылаңнааш чүве чок, ынчангаш идик-хевин болгаш боо-чепсээн алдын, мөңгүн-биле каастаан мюридтерге долгандыр үгледип алган, ооң каас эвес идик-хеви, узун, саң-дорт, мөге-шыырак дурт-сыны ону чоннуң мурнунга хөрлүг чаагай кылдыр көзүлдүрүп турган, ол ынчаар көстүксээр болгаш көстүп билир-даа. Үргүлчү-ле сыгдыя бергилээн чоруур бичии карактарлыг, таарып каан хүргүл сал хүрээлеп алган ак арны, даш дег көңгүс шимчеш дивес. Аул ортузу-биле эртип бар чыда, муң-муң карактар олче көрнүп турарын бүдүү билип чораан, ынчалза-даа ооң караа кымче-даа көрүнмээн.
Хаджи-Мураттың кадайлары болгаш уруглары сакля иштиниң улузу-биле кады сери кырынче үнүп келгеш, имамның кээрин көрүп турганнар. Чүгле Хаджи-Мураттың иези Патимат кадай дашкаар үнмейн, а көгере берген бажының дүгү селберере берген, узун холдары-биле сөөк дискектеринден туттунгаш, камин-суугуда төндүр хып бар чыткан будуктарже оттуг кара карактары-биле чивеңейндир көрүп, сакляга олурган хевээр олурган. Кадай, оглу ышкаш, Шамильди кажан-даа көөр хөңнү чок чораан, а ам ону мурнукузундан-даа артык көөр хөңнү чок олурган.
Шамильдиң келгениниң байырлалын Хаджи-Мураттың оглу база көрбээн. Бодунуң чыт-бустуг караңгы тамызындан чүгле боо даажы, ыр дыңнап, хосталгазын оскунган, назын халыынында аныяк кижилер канчаар хинчектенип болур ийик, ол хирези-биле хинчектенип чыткан. Ол чыт-бустуг тамыга ооң-биле кады чыткан биеэги-ле човалаңныг, хир-чамга бастырган, арып баксыраан, нургулайында бот-бодун көөр хөңнү чок хорутканнарны көрүп олура, арыг агаар тынып, кончуг аъттарны мунупкаш, чагырыкчызын долгандыр девиржидип, боо боолап, «Ля илляха иль алланы» ырлажып чораан хостуг шөлээн кижилерге бар-ла шаа-биле адааргап орган.
Шамиль аул ортузу-биле эрткеш, ордунуң хериминге улашкан иштики херимде кирип келген. Иштики херимниң ажык хаалгазының аксынга Шамильди боо-чепсектиг ийи лезгин уткуп алган. Ол херимниң иштинде улус чык долу болган. Оларның иштинде боттарының херээниң дугайында ырак-узактан-даа келгеннер бар, дилег кылып келгеннер-даа бар, суд чорудар болгаш херек ужуру тывар дээш, Шамильдиң бодунуң кыйгыртканы-даа кижилери бар. Шамиль херим иштинге кирип кээрге, ында турган улус холдарын хөрээнге чыпшыр тутпушаан, хүндүткелдии-биле мөгейип бараалгаан. Чамдыктары дискек кырынга олура дүшкеш, Шамиль даштыкы хаалгадан иштики хаалга четкиже ынчаар олурганнар. Манап турган улустуң иштинде дыка хөй бодунуң хөңнү чок кижилерин болгаш боттарының дугайында сагыш-човалга негеп турар дыка хөй бужурганчыг кижилерни таныза-даа, Шамиль биеэги-ле шимчеш кынмас, даш дег арнын өскерлиш кылбайн, оларны оя чоруткаш, иштики хаалгаже киргеш, хаалганың солагай талазында бодунуң өргээзиниң серизинге барып дүшкен.
Поход шаг-шинек-даа, сагыш-сеткил-даа талазы-биле халаданчыг болган, чүге дизе походту сөс кырынга тиилелгелиг болган дишсе-даа, ооң чедимче чок болганын, дыка хөй чечен аулдарны өрттедип, үреп-талап каапканын, чүвениң алызын бодавас, өскерлиичел чечен чоннуң чайгылып турарын, оларның чамдыктары— орустарже шилчииринге беленин Шамиль билир, — ол бүгү аар-берге болган болгаш, аңаа удур хемчег албааже хоржок, ындыг-даа болза ол душта Шамильдиң чүнү-даа кылыр, чүнү-даа бодаар хөңнү чок болган. Ооң чаңгыс-ла күзээр чүвези— амыр-дыш, кадайларының аразында эң ынак кадайы— он сес харлыг, кара карактыг, кашпагай, шалып, кистин сөөк Аминеттиң эргеленип чассыыры болган.
Ындыг-даа болза ам иштики херимде эр улус биле херээженнерниң турар чериниң аразын үскен кажаа артында Аминеттиң дугайын бодаардан туржук (аъттан дүжүп чыдырымда, Аминет өске кадайлар-биле кады мени кажаа тиинден көрүп турган боор деп Шамиль бүзүреп турган), Аминетке чүгле чоокшулап болбас турган, харын-даа мамбай сыртык кырынга хыйыжып чыдып, туруп шагзыраанындан дыштанып ап болбас турган. Шамиль көңгүс туразы чок-даа болза, чүнүң-даа мурнунда дүъштеки мөргүлдү кылыр ужурлуг, бир-тээ улустуң шажын талазы-биле удуртукчузу болганда, ону кылбайн барып канчап-даа болбас, оон туржук мөргүл ооң бодунга хүн бүрүде чиир чеми-биле дөмей. Ынчангаш арыгланып чунгаш, бурганга тейлеп алган. Тейлээн соонда, манап турган улусту келдирткен.
Хамыкты мурнап, ооң каты болгаш башкызы, хар дег ак салдыг, кызыл шырайлыг, лама шинчилиг ашак Дже-мал-Эдин кирип келгеш, бурганга тейлеп алгаш, Шамильден поход дугайын айтырып эгелээн, оон ооң чок черинге маңаа чүү-чүү болганын чугаалап берген.
Янзы-бүрү болуушкуннар аразында — амы-тын ужун өш-өжээн, оор-сук, тарикат дүрүмүн сагывайн, таакпы тыртып, арага ишкени дээн чижектиг чүүлдер-биле чергелештир Хаджи-Мурат өг-бүлезин орустарже аппартып алыр дээш, улус ытканын, ынчалза-даа ооң оозу баш удур илерей берген болгаш, ооң өг-бүлезин мында Веденода эккелгеш, имамның шиитпирин манап, хоругдалда ап турар дугайын Джемал-Эдин дыңнаткан. Ол бүгү херектерни чугаалажыр дээш, кожа кунактар өрээлинде ашактарны чыылдырып келгенин дыңнаткаш, Джемал-Эдин оларны бөгүн тарадырын Шамильге сүмелээн, чүге дээрге олар ону үш хондур манап келген.
Шамиль бодунуң өргээзинге ынак эвес улуг кадайы шиш думчуктуг, чараш эвес кара шырайлыг Зайдеттиң эккелген дүъштеки чемин чип алгаш, кунактар өрээлинге келген.
Шамильдиң чөвүлелиниң кежигүннери болур ак, бора, хүргүл салдыг болгаш чаламалыг, чалама чок-даа бедик тейлиг папахаларлыг, чаа бешмет хөйлеңнерлиг болгаш черкес тоннарлыг, курларында кинжалдарлыг алды ашак аңаа уткуштур туруп келгеннер. Шамиль олардан ыракта-ла узун көстүр. Олар шуптузу, Шамиль ышкаш, адыштарын өрү кылдыр көдүргеш, карактарын шимгеш, мөргүл тарыйназын номчааннар, оон холдары-биле арнын чоттундур сыйбап бадыргаш, сегел салынга холдарын катташтыр туткулап алгаш, кезек турганнар. Оозун дооскаш, шупту олуруп алганнар. Шамиль улустуң дал ортузунда бедик мамбай кырынга олуруп алган, оон бар херектерни чугаалажып эгелээннер.
Кем-херек үүлгеткеннерни шариат ёзугаар ялалап шииткен: оор-сук ужун ийи кижиниң холун кезер деп, кижи өлүрген бир кижини өлүрер деп шииткен, үш кижини келдереткен. Ооң соонда кол херекче кирипкен: чеченнерниң орустарже кирип турарынга удур хемчеглерин чугаалажып эгелээн. Аңаа удур Джемал-Эдин мындыг угуулга бижээн:
«Силерге бурганның мөңге авыралын күзээйн. Дыңнаарымга, силерни орустар эрге-чымчаа-биле көрүп, чагырга аайындан эртпеңер деп сургап турар дидир. Оларга бүзүревейн, оларның чагыргазынга кирбейн, кызып шыдажыңар. Ооң чажың шаңналын бо оранга албазыңарза-даа, соңгу назыда көре бээр силер. Шаанда силерниң боо-чепсээңерни хавырып турда, чүү болчук, бодап көрүңерден. Ынчан 1840 чылда бир эвес бурган силерже көрүнмээн болза, силер ам солдаттар болу берген, кинжал орнунга чыдалыг боолар тудуп алган чоруур ийик силер, а кадайларыңар шаровар чок, чүдек-бужар чорукка таваржыр ийик. Эрткен чүвени сактып, келир үени бодаңар. Бурган сүзүкчоктар-биле кады чурттаарының орнунга, орустар-биле дайылдажып тургаш, өлүрү дээре. Шыдажып кызыңар, мен коранны чалап, селемемни тудуп алгаш кээп, силерни орустарга удур баштап кирер мен. Амдыызында орус чагыргага кирер дугайын күзээр хамаанчок, безин бодаваңар деп чарлык бооп тур мен».
Шамиль ол угуулганы чүүлзүнүп көргеш, ат салгаш, тарадыр деп шиитпирлээн.
Ол херектерниң соонда Хаджи-Мураттың херээн чугаалажып көрген. Ол Шамильге кончуг чугула херек турган. Шамиль ындыг деп миннир хөңнү чок-даа болза, бир эвес авааңгыр, эрес-дидим Хаджи-Мурат ооң-биле кады чораан болза, ам Чечняга таварышкан чоруктар болбайн барып болур ийик деп билип турган. Хаджи-Мурат-биле эптежип алгаш, катап ооң ажыын көөрү эки-ле; бир эвес ынчап болбас болза, ону канчап-даа орустарга дузалаштырып черле болбас. Ынчангаш кандыг-даа арга-биле келдирип алыр херек, келдирип алгаш, өлүрүп каар. Ооң аргазы болза, чок-ла болза Тифлиске барып, ону өлүрүп каап болур кижи чорудар, чок-ла болза ону бээр келдирип алыр, оон чок кылып каар. Ооң аргазы чаңгыс — ооң өг-бүлези, кол-ла чүве — ооң оглу, Хаджи-Мурат оозунга медээжок ынак деп чүвени Шамиль билир. Ынчангаш ооң оглун дамчыштыр хөделир херек.
Чөвүлекчилери ол дугайында чугаалашкан соонда, Шамиль караан шимгеш, ыыт чок барган.
Ол чүл дээрге, чүнү кылза чогуурул дээр дугайында бурган үнүн дыңнап олурары ол деп чүвени чөвүлекчилери билир. Беш минут хиреде ынчаар ёзуургап, баажылыы-биле ыыт чок олургаш, Шамиль көрүп келгеш, карактарын мурнукузундан-даа артык сыгдыйткаш, чугаалаан:
— Меңээ Хаджи-Мураттың оглун эккээп бериңер.
— Ол мында — деп, Джемал-Эдин чугаалаан.
Шынап-ла, Хаджи-Мураттың арган, самдар, тамының чыт-бузу сиңип калган болза-даа, арын-шырайы чараш, кырган-авазы Патимат дег, оттуг кара карактарлыг оглу Юсуф даштыкы херимниң хаалгазында кый дээрин манап турган.
Юсуф ачазының Шамильди ынчаар көөрүнге каттышпайн турган. Ол эрткен үеде бооп тургулаан чүвелерни билбес, дыңнаан-даа болза, боду көрбээн болгаш, ачазының Шамиль-биле чүге ынча дыка өжээннежириниң ужурун билбес. Ооң чаңгыс-ла күзээр чүвези: наиб кижиниң оглу болгаш, Хунзахка ооң чурттап эрттиргени туразында амыр чуртталганы уламчылаары, ону уламчылаарда, Шамиль-биле өжээннежири көңгүс херек чок ышкаш кылдыр сагындырган. Адазының оозунга удур харыы кылдыр өжежип, Шамильди онза магадап, даг чонунуң аразында калбарган чаң-биле Шамильге мөгейип чүдүп чораан. Ам имамга сагыш-сеткили чымырааже хандыгып, кунактар өрээлинге кирип келгеш, эжик аксынга тура дүшкеш, Шамильдиң кадалдыр көрген сыгдыйган көрүжү-биле уткужа берген. Кезек када тургаш, ооң соонда Шамильге чедип келгеш, ооң узун салааларлыг улуг ак холун ошкап каан.
— Сен Хаджи-Мурат оглу сен бе?
— Мен мен, имам.
— Ачаң чүнү канчап каанын билир сен ыйнан?
— Билир мен, имам, аңаа хомудап чоруур мен.
— Бижип билир сен бе?
— Мулла болур деп белеткенип турган мен.
— Ынчаарга ачаңга мынча деп бижи, байрам бетинде меңээ дедир чедип кээр болза, мен ооң өжээнин сүрбес мен, эрги хевээр эптежи бээр бис. А бир эвес хоржок болгаш орустар талазынга артып каар болза, мен — дээш, Шамиль сүртенчиг кылдыр дүгдүне берген. — Мен кырган-аваңны, аваңны база аалдар кезидер мен, а сээң бодуңнуң бажыңны үзе шаап каар мен.
Юсуфтуң арнында чаңгыс-даа дамыр кырлаш кылынмаан, Шамильдиң сөзүн билгениниң демдээ кылдыр бажын согайтып каан.
— Ынчаар бижээш, мээң чоруткан кижимге берип каг.
Шамиль ара соксааш, Юсуфче дыка үр көрген.
— Мынча деп бижип каг, мен сени кээргээр-дир мен, ынчангаш өлүрбес мен, а хамык өскерликчилер-биле бир дөмей, карактарың дежип каар мен. Че, чор.
Шамиль көрүп турда, Юсуф дүвүревээн ышкаш болган, ынчалза-даа кунактар өрээлинден үндүрүп кээрге, ону даап чораан кижиниң кырынче шурай бергеш, ооң кинжалын хынындан ушта соккаш, бижектенир кайзы чорда, мөөң улус холдарындан сегирип алгаш, хүлээш, катап-ла тамызынга эккелген.
Ол кежээ кежээки мөргүл төнген соонда, имир дүжүп чорда, Шамиль ак тонун кеткеш, кадайларының турар хериминиң иштинге келгеш, Аминеттиң өрээлинче базыпкан. Ынчалза-даа Аминет өрээлинде чок болган. Ол ооң улуг кадайларынче чоруй барган чүве-дир. Ынчаарга Шамиль өрээлдиң хаалгазының артынга көзүлбезин кызып, чаштынгаш, ону манап туруп алган. Ындыг-даа болза Зайдетке торгу белек берип, ону ойган дээш, Шамильге Аминет хорадаан. Шамильдиң херимден үнүп келгенин, ону дилеп, ооң өрээлинче кире бергенин көрзе-даа, өжегээр бодунуң өрээлинче барбаан. Зайдеттиң эжииниң даштынга Аминет дыка үр болган, ооң өрээлинче кирип, оон үнүп турган ак тоннуг кижини, оожум каттырып, көрүп-ле турган. Шамиль хей-ле манап-манап, дүн ортузунуң мөргүлү чоокшулап келгенде, дедир чана берген.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn