Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию

Хүндүткелдиг алтай күдээ

18 ноября 2026
8

Мөңгүн-Тайга! Кайгамчык-ла тускай оран! Алтай, Моолдуӊ кызыгаарында чурттап чоруур чоннар шаг-төөгүден тура акы-дуңма харылзааны тудуп, Тываның эң-не кыдыг кызыгаар черинде болгаш тускай ёзу-чаңчылдарлыг, тускай культуралыг, магаданчыг бойдус-чурумалынга келген аалчылар ынакшып, оон-моон келген күдээ, келиннер бүгү чуртталгазында артып каарлар.

Мөген-бүренчилерниң амыдыралы бир онзагай. Бо черниң чурттакчылары шаг-төөгүден тура алтай чон-биле кудалажыр, Алтай Республикада төрел-дөргүлдүг болур. Бо-даа үеде куда-хувуй тудуп, аас-кежиктиг Алтайда-даа, Тывада-даа чурттап чоруур чуртташтарывыс кайы хөй. Улуг улустуң чугаазы-биле алырга, өске омак-сөөк чон-биле өг-бүле тударга, харын эки: арыг хан катчып, улуг угаанныг, кадык-шыырак ажы-төл чаяаттынар дээр болгай.

Ооң бадыткалы кылдыр Мөген-Бүрен сумузунуң хүндүлүг хамаатызы чораан өгбевис Кара-оол Иргитович Успун бодунуң чер-чурту дугайында бижээн ырызында айтып турар: «...Келин кыстар, күдээ оолдар келгеш, дедир чаныксавас...».

Сагыш-сеткили бай-байлак, баштак-хөглүг, улус-чонунга хүндүткелдиг Мөген-Бүрен сумузунуң чонунуң күдээзи, честези болур Геннадий Кендешович Ялбаковтуң солун амыдырал-чуртталгазын чугаалажып сонуургадым.

Ол бистиң кожаларывыс болур Кош-Агач районнуң Кокоря суурунга 1968 чылда он ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Бичии турда-ла ада-иези чок болганнар. Аар-берге, өскүс-чавыс чуртталганы чажындан көрүп, төрел-дөргүлүнүң аразынга борастанып, школа-интернатка-даа чурттап, бичии оол белен эвес чуртталганы эрткен. Школаны дооскаш, Моол Арат Республикага шериг хүлээлгезин күүсеткеш, улаштыр керээ ёзугаар ажылдап, 7 чыл эрткенде, кадыг-дошкун 90 чылдарда төрээн Кокорязынче чанып келген.

Бир катап Мөген-Бүренде чурттап чоруур алтай угбазы Кларисадан Геннадийниң улуг улузунга чагаа келген: «...Мөген-Бүренден кончуг чараш, оожум-топтуг, ажылгыр-кежээ өг-бүледен киномеханик уруг ажыл-агыйының аайы-биле кино көргүзүп, Алтайдыва аъттаныпты. Бо уругну бодап турарымга бистиң шеригден келген дуңмавыс Геннадийге дыка тааржыр боор. Аргазын көрүӊер, Орукмааны келин кылып алыры күзенчиг-дир, төрелдер. Мээӊ чагыымны өөренип көргеш, сүмележириӊерни диледим...». Чагаа-даа Алтайга почта таварыштыр чедип келген.

Геннадийниң төрелдери бир-ле хүн бажыңынга аажок чыглып алган, үрүңейнчип, бир-ле чүве дугуржуп турар болган. Оон шеригден келген хып дээн чалыы дуңмазын кыйгыргаш, ажыл-херектиӊ ужур-чөвүн чугаалааш: «Кинодан барып көр, кино соонда ол киномеханик уругну агаарладып чалааш, бажың чанынга эккээр сен» – дээн. Геннадий дыңнангыры кончуг өгбелериниң чагыы ёзугаар күүсеткеш, уругну бажың чанынче эдертип эккээрге, улуг угбайлар уругну чедипкеш, бажыңынче киире бергеннер. Орукмаа Мөңгүн-ооловна чүвениң утказын билбээн, элээн хөй улуг улус уругга аякка шай кудуп сунгаш, бажынга аржыылды шарааш, кулактарында сыргалар кедирип турар болган.

«Бистиң келин болур сен. Өскүс-чавыс, ажылгыр-кежээ дуңмавыска эш болуп чурттап көрүӊер, а бис силерни кыдыындан деткиир бис» – деп көгүдүп турар болган. Орукмаа ам чүвениң ужурун билип кааш, девидеп, коргуп: «Алтайларның оорлап алыр деп чаңчылы бо ышкажыл» деп ыглап-сыктап-ла үнген. А демги чыглып келген кижилер аажок амырап, арыннары өөрүшкү долган, боттарының дылында чугаалажып турар болган.

Ынчап тургаш, хамык улус тараан. Геннадий биле Орукмаа бажыңында иелээн арткан. Даштындан шоочалап база каан. Пластинкада София Ротарунуң «Сердце мое» деп ырызын салып каан. Ол пластинкада чаңгыс-ла ыры ол, катап-катап ырлап-ла турар. Геннадий чүгле алтайлап чугааланыр, Орукмаа: «Мени канчаар сен? Салывыт! Дөмей-ле сээң кадайың болбас мен» – деп тывалап, ыглаар черинде. А чогум чүнү чугаалап турарын кайызы-даа билчип чадап кааннар. Аржыылды уштуп октаптар, сыргаларны база адыргаш, ырадыр шывадаптар, оожургадыр дээш чанынче чоокшулаарга, шуут тепкиленип, шашкыланып ыглай бээр. «Нөхөр-нөхөр-ле» дээр (эжим-эжим деп турганы ол), аъш-чем чедирип бээрге, ында-ла чивес. Шак ынчалдыр дөрт хонук ишти бажыңының ийи аңгы чүгүнге олуруп келгеннер, уруг орунга удуп-даа чытпаан, креслога-ла олурган. Беш дугаар хонуунда оожургап, чемни чип эгелээн.

Ам канчаар, шуут ынавас болза, кижиниң төлү кээргенчиг-дир, чедирип каар деп бодалга база кээп турганнар, ынчалза-даа орук чок. Күскү үе, кожа чыдар болгаш, Кош-Агачтың агаары Мөңгүн-Тайга-биле дөмей. Улуг харын чаапкан, Мугур-Сын арттың кыры-биле ам чүгле куш ужуп эртер, ийи чурт аразында орук муӊгашталган, долгандыр дезип чоруптар дээрге, берге кризис үези, акша-көпеек база чок. Орукмаавыс чанар дээрге, орук чок, ам канчаар, чоорту оожургап, катай чурттай бергеннер. Орустап, алтайлап, тывалап холуп тургаш билчип, амыдырал-чуртталгазын чугаалажып, чоорту бот-боттарынга ынакшыл одунган. Ынчалдыр-ла кыш эрткен.

Час дүжүп, арт-сын ажыттыннарга, Геннадийниң улуг улузу дугурушкаш, Орукмааны келин кылдыр Мөген-Бүренден кээп айтырып, дилеп алгаш, ол-ла чайын 1992 чылда куда-доюн дүжүрген. Куда арыг алтай чаңчыл-биле үш хонук дургузунда уламчылап келген. Келин кыстың чажын ийи чара дырап, өрээн. Өгленирде, даайы көжегелеп каан орунну боозу, кымчызы-биле ажыткан. Чаңчыл езугаар ол даайының адын адап болбас, ооң мурнундан эртип болбас, бүгү назыда көжеге ажыткан даайын хүндүлээр ужурлуг, бир улуг сагыыр чаңчылы ол.

Куданың бир дугаар хүнүнде чон таныжып билчир, ийи аңгы аймак төрелдежип, кудалажып турар-дыр бис деп, сеткилдерин үндүр чугаалажырын «бозаган» дээр. Ийиги хүннү Алаанчык дээр. Аныяк өг-бүлеге чаа өгнү тиккеш, ак сүдүн чажып, йөрээлин салгаш, аалчыларның берген белек-селээн өг иштинге чыып хүлээр. Үш дугаар хүнүнде куданың найыр-доюн дүжүрер. Куда эрткен эртенинде өгленген аныяктар өөн одааш, шай-шавын хайындырып, хойну дөгергеш, өглеп-баштап кааныӊар дээш четтирдивис деп, чоок төрелдерин хүндүлеп шайладыр.

Алтайга чурттаарга, Орукмаа аарып-аржып туруп берген. Караӊ көрнүр башкыларга кирерге, чүгү эвес-тир, Мөңгүн-Тайгаже чурттаар болза ынчан кадык-хораазы экижип, аас-кежиктиг чурттаар силер дээрге, чаа тургустунган өг-бүле Тываже көжүп келгеннер. Оон бээр 34 чыл кады чурттап, 3 ажы-төлдүг, 11 уйнуктуг, аас-кежиктиг чонунга хүндүткелдиг честе, күдээ болуп чурттап чоруур.

Орукмаа хөй ажы-төлдүг бөдүүн өг-бүлеге өскен. Ада-иези Мөңгүн-оол, Анай Иргиттер бүгү назынында мал малдап чораан болгаш кончуг кежээ, кайызы-даа аажок хүндүлээчел, биче сеткилдиг улус чораан. Оларның 12 ажы-төлүнүң ортун уруу Орукмаа ада-иезин дөзээн болгаш ындыг боор, кезээде алгы-кеш ууштап, иштенип олурар. Бажың-балгады аажок арыг-силиг, уруг-дарыынга үлегер-чижек болуп, кыс кижиниң кылып билир чүүлдерин шуптузун уругларынга өөредип каан. Амгы үеде улуг уруу Алла Мугур-Аксында ажылдап чурттап чоруур. Ол повар болгаш даараныкчы мергежилдерлиг. Уругларының ортуну Айкине Геннадьевна дээди эртемниг, Мөген-Бүрен ортумак школазында биология башкызы, хеймер оглу Эдуард Кызылда чурттап чоруур, ол ачазын дөзээн тудугжу.

Уруг-дарыының хүндүлүг ачазы Геннадийниң амыдыралче көрүжү мындыг кижи: «Ниитилелге хора чедирип болбас, кижилер сеткилин хомудатпас, чонга буян кылып, ажылдап, чурттаар». Геннадий – ус-шевер. Ооң Мөген-Бүренниң сайзыралынга киирип чоруур үлүг-хуузу улуг: ыдыктыг Ак-Ийде дуганны, кыштаг-хорааларны, аныяк-өскеннерниң чаа бажың-балгаттарын, чунар-бажыңнарны, көвүрүглерни, чаа стадионну тударынга ёзулуг-ла мергежээн шевер. Мөген-Бүренде туттунуп турар чаа школа тудуунда улуг дуржулгалыг бо хүннерде ажылдап турар.

Ажы-төлүн эртем-билигге чедирип, сумунуң төлептиг кижилери кылдыр өстүрүп, уйнуктарын азыражып, оларга чаа бажыңнарны кылып берген. Геннадий Кендешович ам Мөген-Бүренниң чиңгине чурттакчызы, хүндүлүг хамаатызы, Орукмаа Мөңгүн-ооловнаның идегелдиг чөленгиижи, ажы-төлүнүң ынак ачазы, кырган-ачазы.

/ Арина ИРГИТ.

Чуруктарны Ялбаковтарның хууда архивинден алган.

«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn