Ада төөгүзү — алдын,
Ие төөгүзү — мөңгүн.
Шыянам, Сүт-Хөл шалбаа, Сүмбер-Уула тей турар шагда чүвең иргин. Болчатылыг Бора-Тайганың Улуг Оргу-Шөл, Дөш-Бажы, Ак-Оору ол ынчаар 1836-1924 чылдарда, барык 200 чыл бурунгаар бистиң улуг өгбевис Шыырап Шүпежик (шолазы Дүлей Даамыл) оглу Ховалыг амыдырап чурттап чораан. Шыырап (шолазы Бижээчи) өгбевис сарыг шажын талазы-биле дээди эртемниг (кешпи — дээди эртем кандидадынга дең) лама башкы чораан. Моолга 5 чыл, Төвүтке (Лхаса хоорайга) 15 чыл сарыг шажын талазы-биле өөренгеш, дээди эртемни чедип алган. Өгбевис шажын талазы-биле сонуургаан эртемин ырак-чоок черлерге чадаг кылаштап чорааш чедип алган. Черлерге хонуп чорааш, дүнеки сылдыстарның шимчээшкинин көрүп, ай санаашкынын санап (чурагай календарын), тургузуп чораан. Ол ышкаш оруунга таварышкан бүгү дириг амытаннарның амыдыралын шинчилеп, өөренип чораан. Бойдус талазы-биле база эртеми шыырак. Сарыг шажын талазы-биле ниити 20 чыл өөренген кижи-дир.
Ол үеде Тывага «Алдын-Херел» деп судур-номну Шыырап (Бижээчи) өгбевис номчуур турган дижир. «Номнуг өгбевис» Шыырап бо үени база өттүр көрүп, чугаалап чораан дээр. Демир куштарга (самолёт) олурупкаш, ак-көк дээрге, булуттар аразынга ужуп чоруур боор силер, чер кыры саазын-бижик долу боор, доос-каралар дег хөй чычааннар (машиналар) көвүдээр дээш, оон-даа хөйнү чугаалап чораан. Өгбевис Чадаананың Үстүү-Хүрээге база ажылдап, чонунга ачы-буянын чедирип, ном-судурун ажып, номчуп чораан.
Өгбевис ол үеде Тывага шажын талазы-биле байдал нарыыдап кээрин билген. Ынчангаш ол номчуп чораан ном судурларын, хола Бурганнарын Кызыл-Тайганың, Бора-Тайганың ханы куйларынга, боду чүктеп алгаш чорупкаш, барып шыгжап каапкан дээр. Та кайда, ону кижи билбес. Өгбевис өске өртемчейже аъттаныр мурнунда чыдар кавайын дыт ыяшты кадырып, кургадып тургаш, боду чазап белеткеп алган дээр. Кызыл-дустаарының мурнунда оолдарынга Сүт-Хөлдүң Дөш-Бажы биле Улуг Оргу-Шөл бажы башташ бедик черге мурнуу чүкче көрүндүр орнукшударын чагаан кижи-дир. Оолдары хамыяты чону-биле ачазының чагыын 1925 чылда — 100 чыл бурунгаар күүсеткен чүве-дир.
Амгы үеде Шыырап (Бижээчи) өгбевистиң бешки, алдыгы салгалдары ооң төөгүзүн сонуургап, өөренип чоруурлары бар. Ынчангаш улуг өгбевиске мөгейип, аккыр сүттүг шайывыстың бажын Бурган Кызыл-Тайга, Болчатылыг Бора-Тайга, хөрээ бедик Хор-Тайгаларга өргүп, эки амыдырал дээш сүзүглеп чоруур бис.
Сарыг шажын талазы-биле дээди эртемниг чораан өгбевис Шыырап (Бижээчи) дугайында кыска материалды амы-хууда белеткээш, С.К. Серенот башкыга берген мен. Ол «Шаандагы тыва ламаларның болгаш хүрээлерниң төөгүзү» деп 2016 чылда чырыкче үнген номунда киирген. Серенот башкы бодунуң адын салган номун меңээ белекке берген кижи, номну камныг шыгжап чор мен.
Төлдер чокта, төре херээ
салгаттынмас,
Төлдер чокта, төөгү-даа
сураттынмас.
Төлдер чокта,
Төрээн чурт-даа
ээлеттинмес.
Ынчангаш ажы-төлдү бодарадып өстүрери – ыдык хүлээлгевис.
Альпинист эш-өөрүм-биле Тывавыстың ыдык тугун чер-чуртувустуң бедик тайгаларынга база европаның болгаш Кавказтың эң бедик шыпшыы Эльбруска 5642 м бедиинге киискидип чордувус. Ол ышкаш делегейниң 7 бедиинге тыва чонувустуң хей-аъды, сүлде-сүзүү кезээде бедик чорзун, салгалдарывыс ада-иезиниң болгаш төрээн Тывавыстың алдар адын делегейге алдаржыдып чоруур болзуннар деп сүзүглеп чоруур бис.
/ Юрий ХОВАЛЫГ,
ТР-ниң күш-культуразының болгаш спорттуң тергиини, альпинист.
Сүт-Хөл кожуун, Бора-Тайга суур.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn
Өгбелерим өдээн эргип
Ада төөгүзү — алдын,
Ие төөгүзү — мөңгүн.
Ш |
ыянам, Сүт-Хөл шалбаа, Сүмбер-Уула тей турар шагда чүвең иргин. Болчатылыг Бора-Тайганың Улуг Оргу-Шөл, Дөш-Бажы, Ак-Оору ол ынчаар 1836-1924 чылдарда, барык 200 чыл бурунгаар бистиң улуг өгбевис Шыырап Шүпежик (шолазы Дүлей Даамыл) оглу Ховалыг амыдырап чурттап чораан. Шыырап (шолазы Бижээчи) өгбевис сарыг шажын талазы-биле дээди эртемниг (кешпи — дээди эртем кандидадынга дең) лама башкы чораан. Моолга 5 чыл, Төвүтке (Лхаса хоорайга) 15 чыл сарыг шажын талазы-биле өөренгеш, дээди эртемни чедип алган. Өгбевис шажын талазы-биле сонуургаан эртемин ырак-чоок черлерге чадаг кылаштап чорааш чедип алган. Черлерге хонуп чорааш, дүнеки сылдыстарның шимчээшкинин көрүп, ай санаашкынын санап (чурагай календарын), тургузуп чораан. Ол ышкаш оруунга таварышкан бүгү дириг амытаннарның амыдыралын шинчилеп, өөренип чораан. Бойдус талазы-биле база эртеми шыырак. Сарыг шажын талазы-биле ниити 20 чыл өөренген кижи-дир.
Ол үеде Тывага «Алдын-Херел» деп судур-номну Шыырап (Бижээчи) өгбевис номчуур турган дижир. «Номнуг өгбевис» Шыырап бо үени база өттүр көрүп, чугаалап чораан дээр. Демир куштарга (самолёт) олурупкаш, ак-көк дээрге, булуттар аразынга ужуп чоруур боор силер, чер кыры саазын-бижик долу боор, доос-каралар дег хөй чычааннар (машиналар) көвүдээр дээш, оон-даа хөйнү чугаалап чораан. Өгбевис Чадаананың Үстүү-Хүрээге база ажылдап, чонунга ачы-буянын чедирип, ном-судурун ажып, номчуп чораан.
Өгбевис ол үеде Тывага шажын талазы-биле байдал нарыыдап кээрин билген. Ынчангаш ол номчуп чораан ном судурларын, хола Бурганнарын Кызыл-Тайганың, Бора-Тайганың ханы куйларынга, боду чүктеп алгаш чорупкаш, барып шыгжап каапкан дээр. Та кайда, ону кижи билбес. Өгбевис өске өртемчейже аъттаныр мурнунда чыдар кавайын дыт ыяшты кадырып, кургадып тургаш, боду чазап белеткеп алган дээр. Кызыл-дустаарының мурнунда оолдарынга Сүт-Хөлдүң Дөш-Бажы биле Улуг Оргу-Шөл бажы башташ бедик черге мурнуу чүкче көрүндүр орнукшударын чагаан кижи-дир. Оолдары хамыяты чону-биле ачазының чагыын 1925 чылда — 100 чыл бурунгаар күүсеткен чүве-дир.
Амгы үеде Шыырап (Бижээчи) өгбевистиң бешки, алдыгы салгалдары ооң төөгүзүн сонуургап, өөренип чоруурлары бар. Ынчангаш улуг өгбевиске мөгейип, аккыр сүттүг шайывыстың бажын Бурган Кызыл-Тайга, Болчатылыг Бора-Тайга, хөрээ бедик Хор-Тайгаларга өргүп, эки амыдырал дээш сүзүглеп чоруур бис.
Сарыг шажын талазы-биле дээди эртемниг чораан өгбевис Шыырап (Бижээчи) дугайында кыска материалды амы-хууда белеткээш, С.К. Серенот башкыга берген мен. Ол «Шаандагы тыва ламаларның болгаш хүрээлерниң төөгүзү» деп 2016 чылда чырыкче үнген номунда киирген. Серенот башкы бодунуң адын салган номун меңээ белекке берген кижи, номну камныг шыгжап чор мен.
Төлдер чокта, төре херээ
салгаттынмас,
Төлдер чокта, төөгү-даа
сураттынмас.
Төлдер чокта,
Төрээн чурт-даа
ээлеттинмес.
Ынчангаш ажы-төлдү бодарадып өстүрери – ыдык хүлээлгевис.
Альпинист эш-өөрүм-биле Тывавыстың ыдык тугун чер-чуртувустуң бедик тайгаларынга база европаның болгаш Кавказтың эң бедик шыпшыы Эльбруска 5642 м бедиинге киискидип чордувус. Ол ышкаш делегейниң 7 бедиинге тыва чонувустуң хей-аъды, сүлде-сүзүү кезээде бедик чорзун, салгалдарывыс ада-иезиниң болгаш төрээн Тывавыстың алдар адын делегейге алдаржыдып чоруур болзуннар деп сүзүглеп чоруур бис.
/ Юрий ХОВАЛЫГ,
ТР-ниң күш-культуразының болгаш спорттуң тергиини, альпинист.
Сүт-Хөл кожуун, Бора-Тайга суур.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn