Кыргыс Суваң оглу Кудажы 1894 чылда Ийи-Талга төрүттүнген. Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелей бергенде, бүгү малының 75 хуузун чаалажып турар Кызыл Шеригге белекке берген.
К.С. Кудажы бодунуң үезиниң мурнакчы кижилериниң бирээзи. Чогаалчы Кызыл-Эник Кыргысовичиниң бижип турары-биле алырга, Тывага хамааты дайын үезинде ол Сергей Кузьмич Кочетовтуң шерии-биле Эрзинниң Тарлашкын деп черге актарны чылча шаварынга база киришкен.
1943 чылда С.К. Тока баштаан тыва делегацияның база бир кежигүнү бооп, чаалажып турар шериглерге 3-кү мөөң белекти чедиришкен. Барыын фронтунуң командылакчызы алдарлыг полководчу Г.К. Жуковтуң холун туткан база ол-ла фронтунуң Хүндүлүг гвардейжизи деп атка-даа четкен, ам болза ону ооң дайын киржикчизи деп санаар.
ТАР үезинде Барыкка Мал, чер ажылының эвилелин (МЧАЭ) тургускан. Ону Тывага колхозтаашкын болгужеге чедир даргалаан.
1945 чылдың апрель 29-та болган ССРЭ-ниң Дээди Совединиң соңгулдаларынга депутатка соңгуткан. 1945 чылдың июнь 24-те Москваның Кызыл шөлге болган Тиилелгениң парадын көрген. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң депутадынга ийи удаа соңгудуп чораан.
Тывага социалистиг ниитилелди тургузар. Улуг Ада-чурт ССРЭ-ниң мурнунга ачы-хавыяазы дээш дээди шаңнал – Ленин ордени-биле шаңнаткан. Пенсия үнгүже чедир Ийи-Талга турган Жданов аттыг совхозка малчыннап турган.
ӨЛГЕШ ДИРИЛГЕН АЗЫ ФРОНТУЖЕ ДЕСКЕН КИЖИ
Өскен, төрээн Эйлиг-Хеминден, төрээн болгаш азыраан дөрт ада-иезинден Быштак-оол Кызылче кандыг-даа ыыт чок чорупкан. Ооң кол сорулгазы – Араттың Революстуг Шериинге кирери, чаңгыс чер чурттуглары Терек-оол уруу Билен, Алдынмай оглу Биче-кыс суглар дег, Ада-чурттуң Улуг дайынынче аъткарар дугайында бижээн билдириишкинге харыыны алыры турган. Хары чаа-ла 17 ажып чоруур аныяк оолду ада-иезиниң салбазы билдингир. Ынчан Тывага паспорт системазы турбааны, оолдуң күш-культурага хандыкшылы, чедиги класс дооскан дугайында шынзылга бижии дуза-дөмек болган.
Ревшеригниң хүрээлеңинге кирип, тыва эки турачы эскадроннуң дайынчызы апаргаш-даа, аалынче чагаа биживээн. Таныыр кижилери Кызылдың кудумчуларынга ийи-чаңгыс ужуражы бээрге, шеригде теп чоруп тур мен деп каар, ол-ла. Дайын шөлү – фронтуже аъттанырда, ынакшаан кызы-даа чок, чаңгыс дашка арага-даа амзап көрбээн, ада-иезинге, ха-дуңмаларынга-даа үдеттирбээн кижилерниң бирээзи болган.
Он алды ажы-төлдүг Кошкар-оол, Долзат ирей-кадайның улуг оглундан бичези. Эйлиг-Хемге революстуг чаартылгаларның эгелекчилериниң бирээзи, хоочун намчы Хойлаарактың азыранды оглу Быштак-оол фронтуже баар деп сураг дыңнааш, найысылал Кызылга дөрт ада-ие чеде бээрге, ийи хонук озалдаан болганнар. Олар араатанзыг фашистерни чылча шаварынга киржир эрес-дидим оолдуг болган-дыр бис, ак оруун оруктап-ла чорзун дижип, хайындырган шайының үстүн чажып, Эйлиг-Хемче ээп чана бергеннер.
Хойлаарак оглу Кыргыс Быштак-оолдуң дайынчы оруу Москва чоогунда Ковров хоорайдан эгелээн. Аңаа дайылдажырының бүгү аргаларын командирлери база фронтуга барып каапкан хоочуннар эки турачыларга катап-катап өөреткен. Оон эгелээш-ле уйгу-чыдын чок, узун фронтучу оруктар эгелээн.
Украин улустуң улуг шүлүкчүзү Тарас Шевченконуң алгааны хүнге чайнап турар ак-ак хаталарлыг, яблоко, вишнязы сывын угбайн эгли берген тургулаар, тараалаң Украинаның он-он суурларын дайзындан хостап, муң ажыг километр черни эртип келген бис. Улуг лейтенант Куулар Дончутка командылаткан бистиң бирги взводувус үргүлчү хайгыылга баар турган. Өлүм-чидимни көрүп шаг болдувус. Ийи чүс алды кижиден чүгле алдан ажыг кижи Тывага ээп чанып келген – деп, ол дыка кысказы-биле чугаалаар кижи.
Деражно суурну хостаар дээш болган баштайгы тулчуушкунга Быштак-оол бир от точказын шавар халдаашкын үезинде автомады-биле кезек немецтерни кыргый берипкенин кымга-даа чугаалаваан. Ынчалза-даа суурну хостаан соонда, эскадрон командири Түлүш Кечил-оолдуң политика талазы-биле оралакчызы Монгуш Байыскылаң эрткен тулчуушкунга Дончуттуң взводу эрес-маадырлыг болганын демдеглээш, чамдык кижилерни Совет Эвилелиниң орден, медальдары-биле шаңнаарынче киирген деп дыңнаткан. "Дайынчы шылгарал дээш" деп медальдың эдилекчизи апарганын ол эскербээн.
Тыва эки турачы эскадроннуң командирлери Кечил-оол биле Байыскылаңның ат салганы характеристиказында мындыг бижилгелер бар: "ТАР-ның Улуг-Хем кожуунда Эйлиг-Хем сумузунуң хамаатызы Кыргыс Хойлааракович Быштак-оол бирги взводтуң анаа дайынчызы. Кызыл Шеригниң командылалының берген даалгазын шынчы болгаш ак сеткилдиг күүсеткен. Амы-хууда немец фашистиг он дөрт солдатты болгаш офицерлерни чок кылган...".
Моон алгаш көөрге, эскадроннуң эң аныяк дайынчызының эрес-дидим тулчуп чоруп турганы илдең.
Сурмичи дээш тулчуушкун эң-не кадыг-дошкун болган. Дайзын калчаалыы-биле удурланып, үгер-боолар болгаш минометтар-биле боолап, харын-даа удур шаап халдап турган. Совет чурттан үндүр сывыртырының кырында келгеш, бар-ла аргаларны ажыглап, ызырар ыт дег туткуланып турганы ол.
Эскадроннуң шаап халдаар уунда ажык шөл бар апарган. Дайынчылар аңаа чеде бээри билек, снарядтарның частыры, октарның сыйтылаары мырыңай дам барган. Быштак-оол дайзынның оңгуларынче углай автомадын чаза тутпушаан, былдай дүжүп, чүгүрүп орган. Бо удаада ол суурже аъттыг шаап халдаары аажок эпчок. Долгандыр тулаа, чиндиңнээш шыпкан боорга, командирлер аъттарны ырадып каапкан. Ынчангаш дайынчылар чадаг шаап халдап турганнары ол.
Бир снаряд мырыңай чоогунга дүшкенин, агаарже чурук ышкаш хадый бергенин эскерген, ол-ла. Чүгле чык-сирт дээн.
Миннип келирге, бир талакы холу, буду билинмес, шимчээр-даа арга чок. Чыткан чери өл. Кадык холу-биле суйбап көөрге, дестели берген хан. Кулаанга немец сөстер дыңналы берген. Карааның ужу-биле көөрге, шынап-ла, немецтер. Олар автоматтарын туткулап алган бо кел чытканнар. Шимчээр аргажок хөөкүй дайынчы чүгле ыыт чок чыдар ужурга таварышкан.
Дайзыннар идик-хевин снарядка чаза тептирген, кызыл-мыңгы чыткан дайынчыны өлген-дир деп бодааннар. Чүгле бир фашист демир улдуңнуг сапыы-биле теверге, аарышкылыынга карактарының оду кызаңайнып, угаанын ышкыныпкан. Бурган өршээп, дайзыннар ону өлүг кижиге санааш, тепкилеп эрте бергени ол. Быштак-оол бичии-ле шимчеп азы үн үндүрген болза, адып кааптар турганнар ийик.
База катап миннип кээрге, имиртиңнээр чыгаан. Дыңнаарга, терге даажы шыгыраан. Хайлыг фашистер ам база келгени ол-дур деп бодааш, амы-тынын анаа бербес деп шиитпирлээш, кадык холу-биле автомадын дилеп чыткан.
– Оксана! Дуу дайынчының холдары шимчеп чыдыр ышкаш ийин – деп, домактанган кырган ашак кижиниң үнү дыңналган соонда, узун кара чаштыг, саргыл карактарлыг, чаражы аажок украин уруг оолдуң арнынче чиге көрүп алган турган.
– Ох, хөөкүйүм, дириг-дир сен але? Немецтерни сывыртап чорудупкан, санчастыга чедирип каалы. Туттун! – деп, ол кыс чыттаар чыгыы эргеледип, балыын шарып, кырган-ачазы-биле аргажып тургаш, тергеге салгаш, оңгул-чиңгил дайын оруу-биле чорупканнар.
Ол-ла үеде Хойлаарак оглу Быштак-оолдуң төрээн чери Эйлиг-Хемче бир үш-булуңчук чагаа база бар чыткан чүве-дир. Ында Ада-чурт ССРЭ-ни хостаары дээш демиселге анаа дайынчы Быштак-оолдуң эрес-дидим тулчуп тургаш, дайын шөлүнге амы-тынындан чарылганының дугайында бижээн.
Эки турачы эскадрон ТАР-ның арат чонунуң чагыын, идегелин күүсеткеш, дайындан ээп келгенде, оларның аразында Быштак-оол чок болган. Кошкар-оол, Хойлаарак ирейлерниң өг-бүлелери фронтучу оглунуң өлгенин демдеглеп, бүдүү саң салып, дойлап-даа кааннар.
Быштак-оол ол аразында шеригниң хову госпиталынга, ооң соонда Москва хоорайга эмнедип, каш удаа кестирип шаг болган. Аныяк назынның болгаш совет эмчилерниң ачызында сегип, колдуктааштыг бут кырынга туруптар аргалыг болган.
Четчип бышкан алдын-сарыг кызыл-тас дег, чоон чаштыг Дуся дээр эмчи сестразы оолду госпитальдан үнгүжеге ажаап, харын-даа поездиге олуртуп, чылыы-биле байырлашканын бо-ла чугаалай берген олурар чүве. Кижиге эки буян чедирерге ындыг боор-дур ийин!
Владимир деп атты база-ла ол Дуся тып берген болбас ийик бе – деп, хүлүмзүрүп чугаалаар ийик. Ол мынчаар болган чүве-дир. Эмчи келгеш, шинчип эгелээш, ат-сывын айтырарга, адап бээрге:
– Быш-паш, о-уу – дээш-ле баар болган. Угаангыр Дуся:
– Сеңээ мен ат тып берейн. Быш-быш эвес, моон соңгаар Выл-выл азы Владимир болур сен – дээш, дески ак диштерин көзүлдүр аажок-ла каттырган. Кыстың хөглүг каткызы эрниң кулактарынга кезээде дыңналып чоруур коңгулуур ышкаш артып калган.
1944 чылдың орай күзүнүнде Эйлиг-Хемниң Ооругга колдуктааштыг шериг кижи көстүп келген. Кошкар-оол биле Хойлаарактың кожа турар өглеринче углап орган. Долзат кадайның чүрээ кайын эндээр, уткуй чүгүрүп чеде бергеш, оглун дораан танып каан. Өөрүшкүнүң карак чаштары бадып, хөрек иштинге тырлып чораан кара чүве уштунуп чаштай берген ышкаш болган.
Ада-чурттуң Улуг дайынының инвалиди, анаа дайынчы Владимир Хойлааракович Быштак-оол шак ынчаар дайындан ээп кээп, мырыңай чаа тургустунган Тыва автономнуг областың, ооң соонда Тыва АССР-ниң хөгжүлдези дээш төлептиг үлүг-хуузун киирген. Ол дээди эртемни чедип алгаш, колхоз даргалап, школа директорлап, СЭКП-ниң Улуг-Хем райкомунуң организастыг килдизиниң эргелекчизиниң оралакчызынга ажылдап чораан.
Фронтуже ада-иезинге безин ыыттавайн чоруткаш, фашистер-биле сылба тулушкаш келген эрестиг гвардейжи – алды уругнуң төлептиг адазы.
Кежик-оол ЧӨРЕВЕНИҢ "Мөгейиг" деп номундан эгелер.
Кызыл 2015 чыл.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...