Буддизм болгаш медицина
Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның кол хемчеглериниң бирээзи эртем конференциязы болган. Аңаа янзы-бүрү шөлчүгештерге ажыктыг темаларны чугаалашканнар. Оларның бирээзи “Буддийжи чаңчылчаан эмнээшкин, каттыжыышкын, кады ажылдажылганың нарын айтырыглары” деп шөлчүгешке четтим. Аңаа ламалар болгаш философтардан аңгыда, арга-дуржулгалыг кезер эмчилер, онкологтар болгаш аңгы-аңгы регионнарның кадык камгалал сайыттары база киришкен.
Хирург, онколог эмчи Бадма Башанкаев секцияны ажыдып, удуртуп-баштап, илеткелчилер-биле таныштырган. Владимир Егоров Россияга чөөн чүктүң чаңчылчаан эмнээшкининиң эрге-хоойлу талазы-биле өйлээшкинин, Евгения Лудупова чаңчылчаан эмнээшкинни каттыштырар аргаларын болгаш Бурят Республикада ону канчаар ажыглап турарын, “Мажаа” клиниказының улуг эмчизи Бямбаа Мягмасурен Моолда арга-дуржулганы, Людмила Эрдыниева Тывада чаңчылчаан эмнээшкинни тус-тузунда илеткээннер.
Ооң мурнунда Бурят, Калмык республикаларга болуп эртип турган буддийжи шуулган ам Тывада келген. Ол дээрге эң-не буянныг чаңчыл дээрзин Бадма Башанкаев демдеглээн: “Бис чөөн чүктүң буддийжи чаңчылчаан эмнээшкининиң дугайында чугаалап турар бис. Ол бистиң чонувуска чаа чүүл эвес, а чүс-чүс чылдар дургузунда өгбелерден дамчып келген билиглер-дир. Ол кончуг чугула”.
Ол хүн чүгле эрткен үе дургузунда эвес, а Тывага, Моолга, Бурятияга, Калмыкияга, Алтайга амгы XXI чүс чылда ол билиглер кандыг черни ээлеп турарының дугайында чугаалашкан. “Мен хирург эмчи болганымда, ол бүгүнү бадыткаар үе деп санап турар мен. Ёзу-чаңчылдарга хүндүткел биле амгы үеде медицина эртемнериниң аразынга шилилге кылырын албадап болбас. Пациентини кандыг эмнээшкин-биле эмнээри хамаанчок, кол-ла чүве – аарыгны тиилеп үнери. Аңаа кол чүүл – кадыкшыл, эмнээшкинниң түңнели, айыыл чок болгаш дузалаптары болур. Ынчангаш бис мында херек кырында кижилерге дузалап турар кандыг чаңчылчаан аргаларны ажыглаар болза экил, кандыызын ам-даа шинчилээр болза экил деп чүүлдерни сайгарып чугаалажып тур бис. Чүге дээрге XXI чүс чылда ук эмнээшкинни болгаш ооң түңнелдерин албан бадыткаар херек” – деп, Бадма Башанкаев чугаалаан.
Ооң мурнунда ханнаар арганы кижи бүрүзүнге хамаанчок кылып турган болза, амгы үеде кончуг ховар таварылгаларда пациентиниң байдалын көрүп тургаш кылыр апарган. Чүү өскерли бергенил? Эртемде медээлерни болгаш билиглерни сайгарып, өөренип көрүп турар апарганындан пациентиге ол кончуг эки кылдыр санаттынар. Кижи бүрүзүн чаңгыс ол-ла арга-биле эмнээри болдунмас апарган. Пациент таптыг бодангаш, канчаар эмненириниң шилилгезин кылзын дээш, медээлерни бээр ужурлуг дээрзин хирург эмчи демдеглээн.
“Мен бодум буддист кижи болгаш, бистиң чаңчылдарывысты хүндүлээр мен. Сарыг шажынчы кижи бүрүзү камгалалдарлыг кылаштажып турар. Ол дээрге ёзу-чаңчылдарның шын-мегезин хынаары эвес, а аңаа хүндүткел-дир. Эртем ону бадыткааш, кижилерге дузалажыр ужурлуг. Мен онколог эмчи кижи болганымда, бир эвес пациентим массаж, эмнээшкинниг күш-культура, сагыш-сеткил талазы-биле кандыг-ла-бир практика кылырынга удурланмас мен. Ынчалза-даа химиотерапияга салдар чедирер кандыг-ла-бир билдинмес шариктер ижер болза, ынчан удурланыр мен. Кажан оъттан кылган ындыг эмнерни ижерге, кезиишкин эртпейн барып болур деп чүүл меге”.
Бо шөлчүгешке ниитизи-биле чөөн чүктүң чаңчылчаан эмнээшкининге хамаарышкан чедиишкиннерни, болгу дег айыылдарны, чедир шиитпирлеттинмээн айтырыгларны дараазында шинчилээри-биле чугаалашкан. Буддизмниң үндезини кээргел сеткил, чуртталганың үнези болгаш хора чедирбези болганда, ол дугайында чугаалажыры эргежок чугула.
Буддизм болгаш экология
Шуулганның база бир онзагай шөлчүгештериниң бирээзинге буддизм болгаш экология хамааржыр. Аңаа ол ийи эртемниң аразында харылзаазын чугаалашкан. Ук шөлчүгешти удуртуп эрттирген Сергей Кирпотин бодунуң ажылдап турары Томскунуң күрүне университедин база таныштырган. Ол оон аңгыда Тываның күрүне университединде, Биосферлиг шинчилелдер төвүнде база ажылдап турар.
“Шак мындыг чугула эртем шөлчүгежинге модератор болуру – меңээ улуг алдар-дыр. Ол ышкаш мээң чүрээм Тываның даглар, ховуларында чыдып калган” – деп, ол чугаалаан.
Август 18-те Географтар хүнүнде бо шөлчүгештиң таваржы бергени база бир онзагай. Сергей Кирпотинниң чугаалап турары-биле алырга, конференцияның киржикчилериниң аразында чүгле философтар, экологтар эвес, а оларның-биле чаңгыс үзел-бодалдыг географтар база бар болган.
Буддизм янзы-бүрү культураларда, девискээрлерде бар дээрзинче онза кичээнгейни угландырган. “Буддизм бойдус ышкаш дириг, бүгү-ле амылыгларга дески хамаарылгалыг болгаш дүрген сайзырап турар. Ооң дириг чижээ – Кыдатта чань-буддизм биле даосизмниң чедиишкинниг каттыжа бергени. Тываның төөгүзүнге чеже-даа дүшкүүрлүг үелер турган болза, тус черниң чурттакчы чонунга буддизм өөредии катап-катап кээп, регионнуң бойдузунга болгаш ёзу-чаңчылдарынга салдарлыг болуп турар” – деп, эртемденнер демдеглээннер.
Шөлчүгешке чыглып келген эртемденнер оон аңгыда амгы үениң эртем талазы-биле бойдус дугайында көрүжү шаандагы чөөн чүктүң ёзу-чаңчылдары-биле улам-на чоокшулап кел чыдарын чугаалашкан. Ооң мурнунда эволюцияны Дарвиннии-биле амыдырал дээш демисел-биле холбап турган болза, а амгы үеде эртемденнер Чер кырында амыдыралдың сайзыраар кол күштерин демнежилге болгаш мөөңнежилге дээрзин чугаалап турарлар.
Ылаңгыя ол бодалдар экология эртеминиң ханызында үндезин болуп чыдар. Ооң угланыышкыннары кижини бойдустан аңгылавайн, а харын-даа ооң бир кезээ кылдыр көрүп турар. Шөлчүгештиң модераторунуң эскерип турары-биле алырга, экологияның ханы билиглери кижини бойдустан аңгы кылдыр көрбейн, бойдуста болуп турар болуушкуннарның бирээзи болган.
Эртемденнерниң бодап турары-биле алырга, шак ындыг чүүлдер амгы үениң делегей чергелиг нарын айтырыгларын шиитпирлээр аргаларны берип турар.
Ынчангаш бо Бүгү-делегейниң буддизм шуулганы бистиң планетавыстың быжыг келир үези дээш каттышкан билиглерниң онза чугулазын бадыткап турар эртемниң, философияның болгаш сагыш-сеткилдиң ёзу-чаңчылдарының ужурашкан шөлчүгежи болганын эртемденнер демдеглээн.
/ Чыжыргана СААЯ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn