Чоокта чаа Ээрбек суурга ном байырлалынга чорумда, ол суурнуң хоочун үндезин чурттакчызы, совет-партия албаннарынга ажылдап чораан, күш-ажылдың хоочуну, назы-хары 80 ашкан өгбевис Бичен Даржааевна Дондуп «Чоргааралым эр кижи» деп бичии шүлүк чыындызы номун меңээ белекке берди.
Тываның эр кижилериниң сүлдези бедик-ле болзун! Чыынды шүлүктер ному эр кижиниң овур-хевирин, кылган-туткан эрес-кежээ ажылын, өөнүң ээзинге тураскааткан, эр кижиниң хей-аъдын бедиткен, чалгынналдырып чоруур күштү берген, өг-бүлениң камгалакчызы, даянгыыжы болур кижизидилгелиг шүлүктер болду. Узун назылап амыдырап-чурттап, ажылдап чорааш, эр кижилерни кончуг эки билири-даа чөп.
Улуг өгбемни чер-чуртунга, чонунга ынаан билиримден аңгыда, шүлүк чогаадырын кайын билир ийик мен. Кажан шүлүктериниң чыындызын меңээ белекке бээрге, номчуп көргеш, билгеним ол. Алыс боду үргүлчү шүлүктер чогаадып бижиир болгаш ындыг боор, кол-ла чепсек – демир-үжүк деп хүндүлеп чорууру онзагай-дыр.
Бичен Даржааевна чеже-даа хар-назыны улгады берген болза, чиик-сергек, уран-шевер, оожум-топтуг, үнген-кирген көвей чоннуг, холу чемзиг ава. Ооң чогааткан шүлүктери, чогаалдары «Шын», «Сылдысчыгаш», Кызыл кожууннуң солуннарынга хөйү-биле парлаттынган. Чамдык шүлүктери бажыңында кыдыраажында шыгжаттынып чыдар. «Таңды-Уула» чечен чогаал каттыжыышкыны Бичен Даржааевнаның шүлүктер чыындызын чырыкче үндүрер дугайында автор-биле чугааны кылган.
Бичен Дондуптуң 2026 чылда чогааткан шүлүктерин номчукчуларга сонуургадыр-дыр мен.
Эрес оолга
Каттыраңнаан чаңныг-даа сен,
Каргырааңны, сыгыдыңны
Каш янзы салыр-ла сен.
Игилиңге, бызаанчыңга
Илдик чокка ойнаар-ла сен.
Кударанчыг аялгадан
Кадыг эрлер каттырып каар.
Чыраа-Бораң мунувуткаш,
Чындыр кара уругларга
Чындыңнадып чедер-даа сен.
Ояланы мунувуткаш,
Ойзу-кыйзы халдыр-даа сен.
Ойнай сөглээр, сылдай сөглээр
Омак-сергек баштак-даа сен.
Ок-бооңну чүктеп алгаш
Арт-сын ажыр чоруптар сен,
Элииң эъдин эгин ажыр
Чүктеп алгаш чанып кээр сен!
Кадарчыга тураскааттым
Тывызыктыг тыва кижи кымыл?
Кыштаг черде малчын кижи.
Улуг уйгу, улуг аяк ээзи эвес,
Олут орбас, чыдын чытпас
Орлан-эрес кадарчы-дыр.
Удаан ышкаш чыдар-даа сен
Ишти-даштын шимээн-даашты
Бүдүү билип, бүдүү дыңнап,
Удуп-оттуп чыдар-даа сен.
Орай дүне хоюң хоя бээрге,
Ок-бооңну холга алгаш,
«Дыңнадым» — деп сагындырып,
Шимээн уунче дааштап каар сен.
Чеди-Хаан дээр сылдызывыс
Эжик бажынга деңнежирге,
Даң-даа адар, чер-даа чырыыр,
Малчын аалдың ээлери
Сарыг шайын хайындыргаш дээжизин,
Черже өргүп, дээрже өргүп
Чажыын чажып чалбарыырлар.
Сериин оъттуг тайгаларга
Инек малың чайлагладып,
Изиг оъттуг күзеглерге
Одарладып семиртир сен,
Кажаа сыңмас өшкү-хойлуг
Кадарчының бирээзи сен.
Челип маңнаар аъттар ээзи
Чылгычының бирээзи сен.
Аът эъди чиир болгаш,
Кышкы соокта доңмас-даа сен.
Серге эъди чиир болгаш,
Изиг халыын чайлаг өйде
Изиргенмес чаңчылдыг сен.
Эдеришкен эргим эжиң
Энерелдиг ие болгай.
Дөрде сыңмас ажы-төлүң
Чаяакчызы — адазы сен!
2026 чыл.
/ Сергей ОЮН, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Таңды кожууннуң улустуң депутады.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...