Билдингир күрүне ажылдакчызы, Тываны хөй чылдарда удуртуп чораан Г.Ч. Ширшинге республиканың чурттакчы чону болгаш удуртукчулары август 5-те ооң 92 харлааны-биле байыр чедирип, кадыкшылды болгаш амыр-чаагай болурун күзээн.
СЭКП Тыва область комитединиң бирги секретары, республиканың удуртукчузу бедик албан-дужаалга ажылдап чорза-даа, Григорий Чоодуевичиниң мөзү-бүдүжү бөдүүн хевээр бооп артканын Тываның чону, эң ылаңгыя улуг назы-харлыг хоочуннар билир. Совет үеде Тываның социал-экономиктиг чедиишкиннерин бодунуң ажыл-чорудулгазының ачызы дивейн, оларны республиканың бүгү чонунуң демниг ажылының түңнели деп ол санап чораан. Ооң бир херечизи СЭКП Обкомунуң бирги секретарының чуруктары солун-сеткүүлдерге ында-хаая үнүп, чүгле чугула ниитилел-политиктиг болуушкуннар-биле холбаштыр көстүп кээп тургулааны.
Амыдырал-чуртталгазының болгаш эрткен улуг арга-дуржулгалыг оруунуң дугайында "... Жизнь продолжается. О времени, товарищах и о себе” (“... Чуртталганың уламчызы. Үе, эш-өөрүм болгаш бодум дугайында”) деп номну Григорий Ширшин бижээн. Ол номдан Григорий Чоодуевичиниң бичии оолак шаандан Тываның удуртукчузунга чедир оруун билип ап болур. Ада-иези оглун Дорж деп ат-биле адаан. Дорж школага өөрени бээрге, ооң клазынга Дорж деп аттыг беш-алды оол бар болган. Башкылар оолдарның аттарын салчаар болгаш, орус-тыва аттар-биле адап эгелээн. Шак ынчаар Доржтуң ады Григорий апарган. Башкылар Доржту анаа эвес Григорий деп адаан чадавас. Бичии оолактың мөзү-бүдүжүн, аажы-чаңын хайгаарап тургаш, Григорий деп аттың утказын билир башкылар Дорж бо атка дүгжүр-дүр деп санап, ол ат-биле адап кааннар боор оң.
Григорий дээрге эрте бурунгу грек ат. Ооң утказын бо ат дугайында бижимелдеринден сонуургап көөрге, Григорий аттыг оолдар бичиизинде аажок сонуургаачал, окпаң-чикпең, эш-өөрү хөй, оларның-биле эптиг-чөптүг, ынчалза-даа кымга-даа базындырбас боор. Элээди назынында аажы-чаңы дорт, бодунуң туружун камгалаар, мурнунга салган сорулгазын албан чедип алыр күзелдиг апаар, ынчалза-даа эптиг-чөптүг аажы-чаңы мөзү-бүдүжүнге хевээр артар. Григорий аныяк-чалыы назынында тура-соруктуг, бодунга бүзүрелдиг, бодамчалыг угаан-сарыылдыг, ажыл-херектерге шыңгыы харыысалгалыг, хамык чүүлдү дөзүнден угаап билир эр кижи боор. Амыдырал-чуртталгада бүгү-ле чүүлдерге Григорий сонуургалдыг, боду алыс черле шимченгир болгаш, улуг назылаар, угаан-медерели тода боор.
Башкылары Доржту Григорий деп адап тура, өттүр билген-не ышкаш болганнар. Ада-иезиниң адааны Дорж деп ат, төвүт утка-биле алырга, кадыг-быжыг, чырык күш дээни ол. Бо ийи аттарны каттыштыр адаар болза, Дорж-Григорий деп ханы уткалыг чараш ат боор-дур. Григорий Чоодуевичиниң амыдырал-чуртталгазы, бүдүрген ажыл-үүлези ооң аттарының утказы ышкаш болган-дыр деп-даа чугаалап болур.
Күш-ажылчы оруу Эрзин районнуң суд секретарындан эгелээн, Совет Армияга шериг албан-хүлээлгезин эрттирген, Эрзин районнуң Мөрен школазынга башкылап ажылдап тургаш, комсомол ажылынче шилчээн, партия органнарынга ажылдап чораан дээш Григорий Чоодуевичиниң допчу намдары чонга эки билдингир. А ооң хууда амыдырал-чуртталгазы совет үеде кижилерге барык-ла билдинмес турган. Бедик албан-дужаалдыг даргаларның хууда чуртталгазын сонуургаар, коптарар деп чүүл ынчан турбаан. СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретарының өөнүң ээзи хакас омактыг медицина сестразы дээрзин эмнедип келген кижилер-даа билбес, Лидия Кирилловна-биле кады ажылдап, эп-найыралдыг чораан эш-өөрү билир турган.
1956 чылда Григорий Чоодуевич Мөрен суурга башкылап, Лидия Кирилловна аңаа эмчилеп чедип келгеш, таныжып, өг-бүле тутканнар. Олар ийи оолдуг, уруглуг болганнар. Оглу Владимир биле уруу Люба – эмчилер, Юразы юрист эртем-билиглиг. Уруу Москваның Пирогов аттыг медицина институдун дооскан, медицина эртемнериниң кандидады эртем адын камгалап алган, Кызылдың эмнелгелеринге ажылдап чораан. Григорий Чоодуевич биле Лидия Кирилловнаны амыдырал-чуртталганың чидириглери оюп эрте бербээн, 1999 чылда уруу Любовь чырык өртемчейден чарлып чоруткан. Ада-ие кижилерге кончуг берге ажыг-шүжүгнү Григорий Чоодуевич биле Лидия Кирилловна шыдажып чоруурлар.
Тыва улустуң эрге-ажыы, ажык-дүжүү дээш Григорий Чоодуевич ажылдап чораан. 1991 чылда ССРЭ буступ дүшкен, Тывага кончуг берге социал-экономиктиг үеде ооң удуртукчу арга-дуржулгазы, федералдыг органнарда совет үеден арткан эш-хууда харылзаалары республикага кончуг херек акша-хөреңгини “ушта шаварынга”, төп эрге-чагырга деңнелинге регионнуң бюджедин камгалаарынга дыка дузалыг болган. Ол үеде Григорий Ширшин Тыва Республиканың Чазаанга чөвүлекчилеп ажылдап турган.
Республиканың Дээди Хуралының депутаттарының соңгулдаларынга Григорий Чоодуевичини чон чаңгыс үн-биле деткип турган. Дээди Хуралдың эң кол органы бюджет, үндүрүглер болгаш саң-хөө комитединиң даргазынга Григорий Ширшин 1998-2002 чылдарда ажылдап тургаш, республиканың бюджедин Күрүне Думазынга камгалаарынга каш удаа киришкен.
Назы-харының аайы-биле Григорий Чоодуевич күрүне органнарынга ажылдавайн барган, ынчалза-даа республиканың хөй-ниити амыдыралынга идепкейлиг киржип чоруур. Тамчыктанып олурары кижиниң мээ-медерелинге, кадыынга багай салдарлыг, угаан-сегээнге болгаш мага-ботка шимчээшкин херек деп Тываның шылгараңгай кижилериниң бирээзи санап турар.
Ш. МОНГУШ.
Чуруктарны “Шын” солуннуң архивинден алган.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn