| ТЫВА ТЕАТРНЫҢ 90 ЧЫЛДААНЫНГА |
Кандыг-бир чорук-херек кады чогударга, чоруу чогунгур, аайлашкак улус турар. Чижээлээрге, кады аңнап үнгеш, хѳй олча, ѳлүк-киш, аң-мең чайгаар аайлажып, «аң-мең одагже боттары-ла киир кылаштажып кээр» улус турар. Ындыг улусту дергизи аайлашкак, кады чорук чогударга, сагыш-сеткили чаңгыс, чоруу чогунгур дижир. Уран чүүлде, ылаңгыя театр уран чүүлүнде, база ындыг. Кол ажылы – режиссёрнуң театрга план ёзугаар салыр шиилеринден ангыда, бир-ле ырыны, танцыны, бир-ле чогаалды шиижидип бижээш, кады сценага ойнаарга, бодалдары дүгжүп, кады ажылдаарга, чиик, солун болуп, сагыш-сеткили ужугуп турар ышкаш кынны бээр.
Виктор Көк-оол биле Максим Мунзуктуң клоуннар кылдыр будуттунуп, кеттинип алган, бирээзи узун ыяш, бирээзи улуг дошпулуур тудуп алган чуруун артистер-даа, кѳрүкчүлер-даа сактыр боор. Виктор Шогжапович-даа, Максим Монгужукович-даа актёр, режиссёр болбушаан, концерттерни бо-ла башкарып эрттирер турганнар. Кандыг уткалыг, чүнүң дугайында күүселде турган дээрзин билбезивис харааданчыг, ынчалза-даа ийи улуг мастер кады кончуг солун ажылдап, чогаадып кылып алган ажылындан та канчаар сеткил ханып каттыржып, чонга бараалгадып турганнар. Кѳрүкчүлерниң эң ынак, кѳрүксээри күүселде турган чадавас.
Борис Бады-Сагаанның Олег Намдараа-биле «У доктора» база Николай Өлзей-оол биле Дмитрий Дамба-Даржааның «Интермедия» деп каан чуруктарын, Иван Поздеев болгаш Иван Носковскийниң бот-боттарынче шляпаларын уштуп, мѳгейип алган чуруктарын кѳрүп олура, чүнүң дугайында чугаа чоруп турганын кижи иштинде боду чогаады бергилээр. Харын-даа ол артистерниң үннери, кѳрүкчүлерниң адыш часкаашкыннары безин кулакка дыңналып келгилээр. Олар база «дергизи аайлашкан» чогаадыкчы тандемнер-дир («тандем» француз дылдан – ийи кижиниң азы бөлүктүң демниг ажыл-чорудулгазы).
Д. Дамба-Даржаа, О. Болдукпан хор мурнунда солистеп, Х. Батыр, Н. Иван оларның ырлажып турарын чуруктардан кѳрүп олурарга, 1950-1960 чылдарже ужуга берген чүве дег кыннып кээр…
Тамара Сат, Николай Кысыгбайның белеткел үезинде чуруктарын кѳргеш, та чеже кѳрүкчү ол артистерниң эстеңнедир самнаарын магадап кѳрүп, адыш часкап, катап-катап күүседип бээрин дилеп турган чүве деп бодангылаар сен.
Эжим Тамара Ондар-биле гастрольга-даа, эш-ѳѳрүвүс-биле чыылган-даа черге бо-ла ийи үнге ырлажы бээр бис. Башкывыс Серафима Андреевна орус, тыва, классиктиг-даа ырларны биске ырладып ѳѳредип каан турган.
1983 чылда Кыргыз Республикаже гастрольдарга белеткенип турган бис. Р. Кенденбильдиң М. Доржунуң сѳзүнге бижээни «Аяк шайым» деп ырызын ѳѳренип ырлажып турувуста, Х. Шириин-оол дыңнап кааш, концерттиң тургузукчузу кыргыз режиссёрга дыңнадырын сүмеледи.
Ол ырывыс-биле Кыргыз ССР-ниң тѳвү Бишкек хоорайга концертивисти ажыдып, бир-ле дугаар улуг сценаже үнген бис. Бир ай иштинде дыл-домаавыс чаңгыс уктуг акы-дуңма чонувуска уран чүүлүвүстү бараалгадып келдивис. Кочкорка деп суурнуң бот-тывынгыр артистери аныяктар «Аяк шайывысты» бистен «аалдап ап», орнунга ол чоннуң иштинге кончуг нептерей берген Советбек Нурмамбековтуң «Журок ыйлайт…» деп ырызын биске берген. Ол-ла кежээ ырлап күүседиривиске, кѳрүкчүлер туруп кээп, адыш часкап хүлээп алганнар. Удаваанда ол ыры бистиң тыва кѳрүкчүлерниң база ынак ырызы апарып, концерттерге ырлаарын катап-катап дилээр апарган. А буянныг «Аяк шайывыс» Москвага, Тыва иштинге Чазак концерттерин безин ажыдар ырывыс болу берген. Оон-на ынчаар калмык, алтай дээш оон-даа ѳске композиторларның ырлары репертуарывыска немежип, улам «баяан» бис.
Театрда будуттунар, кеттинер он чеди дугаарлыг ѳрээливисте эжим Серепаа Монгуш, аныяк артистер Хемермаа Сайзан-оол, Чаяна Салчак база Надежда Наксыл бежелээ бис. Надя Ыт чылдыг, мен Аът чылдыг болгаш ындыг ийикпе, база «дергивис» аайлашкаа кончуг. Ыт биле аът эвилелчилер дээр болгай. Сонуургалдарывыс бо-ла дүгжү бээр. Шии белеткелиниң соонда ѳрээливиске артып калгаш, шайлап чугаалажып, каттыржып олургаш, бир-ле чүвени «борбактап» алыр бис. Алексей Кара-оолович мынча дээр турган: «Ажыл доостур билек-ле, бажыңнарыңарже караш дээрин бодавайн, чогаадыкчы улус-тур силер, ѳрээлдериңерге олуруп алгаш, анекдоттажып, хѳѳрежип олурарга, бир-ле солун бодалдар, харын-даа шиилер безин тѳрүттүнүп кээр чүве болбас ийикпе».
Шынап-ла, гастрольга-даа, ѳрээлге, телефонга-даа, чамдыкта херек чок чүүлдү безин чаза-ла каттыржып олургаш, бир-ле солун тѳѳгүнү үндүрүп алыр бис. Тыва, орус, даштыкы-даа классиктиг чогаалдарны элээн-не хѳйнү сценажыдып, очулдуруп сценага ойнадывыс. Та чеже шүлүктерни номчуп күүседип, шүлүглелдерни, амыдыралдан болуушкуннарны, анекдоттарны шиижидип ойнап келдивис ыйнаан. Алызы барып «Анзат+Надя» деп концертивисти каш-даа үндүрүп, чонувуска бараалгаттывыс.
Аныяк артист Чечек Монгуш-биле база бо-ла дергивис аайлажы бергилээр бис. Каш чыл бурунгаар артистер аразынга чарлаан «Ойнаксанчыг овурларым» деп мѳѳрейге К. Кудажының «Чүрек-кадай» деп чогаалынга дөзевилеп, «Ээп кээр мен» деп шиижигешти сценажыдып ойнааш, Чечек Монгуш болгаш Ачыты Салчак-биле «Кѳрүкчүнүң үнелели» деп бедик шаңналга тѳлептиг болдувус. Театр ажылдакчыларының эвилелиниң Тывада салбырының чарлааны мөөрейге «Алдан ала чылгылыг Алаадай-Мерген» деп тыва улустуң тоолун «Өг-театрга» шиижидип ойнааш, Чечек Монгуш, Надежда Ооржак лауреаттар болдувус.
2025 чылда Иркутск хоорайның Театр ажылдакчыларының эвилелиниң салбырының эрттиргени театр артистериниң аразынга ыры мѳѳрейинге Луиза Мортай-оол-биле киришкеш, «Россияның чоннарының чаагай чаңчылдарының кадагалакчылары» деп шаңналды алганывыс база дергивистиң, чолувустуң аайлашканы-ла болгай.
Хертек, Анна Шириин-оолдар – ёзулуг чогаадыкчы ѳг-бүле. Боттарының очулдургаш тургузуп алганы үениң чугула айтырыын кѳдүрген «Хѳй-биле кады чорза-даа» деп шиизи-биле бүдүн Тываны кезип, чонувуска бараалгадып келгеннер. Хертек Ѳлбезековичиниң «Саны-Мѳгези» оон-даа аңгы кайгамчык бедик уткалыг уран номчулгалары радио, телевидениеде кадагалаттынып арткан.
2000 чылдарның эгезинде улуг болуушкун – Хертек Ѳлбезековичиниң «Найырал» кинотеатрының баарынга автобус кырындан ие-херээжен кижини бистиг чепсээ-биле амы-тынындан чарган дерзии араатанзыг кем-херекти буруу шаап каргаан кыйгырыг-монологу кончуг күштүг бооп, чоннуң килеңин оттурган турган.
Амгы үеде театрывыстың аныяк артистеринде чорук-херээ аайлажып, кады бир-ле солун чогаадыкчы ажылды сеткил ханыышкын-биле кылып, чонунга бараан бооп чоруур аныяктар бар.
Орлан Оюн база Ѳнер Кызыл-оол оларның баштак болгаш философчу ханы уткалыг кѳргүзүглери, Уран-оол, Аржаана Стал-оолдарның шиилерден, амыдыралдан эскериглерлиг, ыр-шоорлуг концерттери-биле Тывадан дашкаар мѳѳрейлерге бедик шаңналдарны чаалап ап чорууру база-ла чорук-херээниң аайлашканы.
Олег, Саяна Саттар – бүгү талазы-биле быжып келген, чоннуң ёзулуг ынак артистери. Концерттерге-даа, чон-биле ужуражылгалар-даа үезинде боттарының режиссёрлап кылып алган орус, тыва классиктиг-даа чогаалдары, ылаңгыя Тываның улустуң чогаалчызы Э. Мижиттиң философчу уткалыг "Рубаилер", "Ботка чагыг" деп чогаалдары, улуг концерттерге, найыр-дой-даа үезинде чоннуң чагыдып ап, дыңнаксаар күүселделери.
«Боттуң браттарын» танывас, билбес кижи бо чоок-кавыда, кожууннарда, ылаңгыя Кызыл хоорайда, театрга ынактар аразында эвээш-ле боор. Олар элээн ырак кожуунда чурттап турарлар. Кым-бир кижиниң машина-балгады-даа үрели бээрге, кажаа-хораазын-даа коптарарда, сигенин-даа кезерде, эмдик малын-даа ѳѳредирде, оларның киржилгези, дуза-сүмези чокта болдунмас, дузааргак сеткилдиг оолдар – «боттуң браттары-дыр». Оларның онзагай чүвези – театрга кончуг ынак, достунуп чорааш кээп шиилээр, концерттээр, ырлаар, танцылаарынга сундулуг. Бир чадап чоруур чүвези дээрге боттарының сеткилинге тааржыр кысты дилеп, тыппайн чоруу- ру» – деп, боттарының ынак маадырларын ынчаар чаптап, шак ынчаар оларының тѳѳгүзүн Тываның алдарлыг артистери Шеңне Шоюн биле Аржаана Стал-оол чугаалаарлар. Шииде ойнап турар маадырларының аажы-чаңын, кедер идик-хевин, кандыг тургузуглуг ниитилелде чурттап турарын сайгарып албас болза, тургускан овуруң дузу четпес хымыраан ышкаш бооп, кѳрүкчүлерге солун эвес апаар. Оларның концерттеринден ѳске-даа очулдурган шиилерден үзүндүлер, бот-чогаалдары, каттырынчыг-даа, ханы философчу уткалыг-даа кѳргүзүглерни кѳрүп болур. Ол база бир чаа ѳзүп олурар чогаадыкчы тандем азы дергизи аайлашкан артистер-дир.
Аныяк артистер Айдызаана Иргит биле Сай-Дажы Найдан база «сымыражып» эгелей берген, харын-даа мырыңай кайы-бир байыр-найыр хүннеринде, концерттерде, Улуг-Хемниң сериин сырынында безин уран үннери чаңгыланып кээп турар апарган. Моон-даа ыңай чорук-херээ аайлашкан чогаадыкчы эвилелчилер кѳвүдээр болзун!
/ Анзат КУУЛАР, РФ-тиң алдарлыг база ТР-ниң улустуң артизи.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9
