Россияның хамаарышпас чоруун камгалажып, тускай шериг операциязынга киришкеш келген Чиңгис Чүлдүм 2001 чылда төрүттүнген. Төрээн чери – Бай-Тайганың Кызыл-Даг суур. Ада-иези Эгел-оол Достай-оолович, Тамара Салчаковна Чүлдүмнер.
Чингис ада-иезиниң хеймер оглу, ийи алышкының бичиизи. Кызыл-Даг школазынга тос класс дооскаш, Кызылдың тудуг талазы-биле техникумунга кран башкарыкчызы кылдыр өөренип кирген. Төлевирлиг өөредилге чериниң өртээн төлеп шыдавайн баргаш, өөредилгези ара кагдынган.
2022 чылдың октябрьда шеригже кыйгыртыышкын-биле чорупкан. Шеригге септелге ротазынга баргаш, үш ай болганда, ийи чылдың керээзин чаргаш, 2023 чылдың апрель айда Хабаровск хоорайга бир ай шериг өөредилгези эрткен. Зенит-ракета дивизиязынга «улуг шыгаакчы-наводчик» кылдыр өөренип алган. Ам шериг даалгалары күүседиринге колдуу белен апарганы ол. Ынчалза-даа өөредилге биле чаалыг шөлге ылаптыг дайылдажыры ийи аңгы херек болбайн канчаар.
Оон дедир бодунуң турган кезээнге эккелген. 3-4 хире хонганда, шериг самолёт-биле Владивостоктан Донда-Ростов хоорайже ужупканнар. Оортан «КамАЗ», «Урал» машиналарга кызыгаарны эрткеш, Азов далайның эриинде пионерлер лагери турган черниң подвалынга неделя хире чурттап турганнар. Ол үеде лагерьге шериглер немей кээп-ле турган. Май 20-де 60 хире шериг оолдарны Бахмутче киирер деп турда, «Бахмутту бүрүнү-биле хостапкан» деп медээ келген. Оон 2023 чылдың май 24-те мурнуку дайын шөлүнүң бетинде суурга чедире бээрге, роталар, взводтар командирлери манап турган болгаш, чаа келген шериг оолдарны аңгы-аңгы үлежип аппарган.
Старомайорск деп суур чанынга Чингистиң бир дугаар даалга күүседип, мурнунче хайгыыл кылып, кады чораан эжи Кемероводан орус оол болган. Соонда эштери быжыгланып туруп алыр чер – «точка» дилээш, ындыг черни тып алганнар. Оон-на Чингистиң дайын чорудулгаларынга дорт киржилгези эгелээн. Ол дугайында чугаалап бээрин дилээримге, Чингис мынча дээн:
– Ол хүннерде украиннер талазындан удур халдаашкын эгелээн. Ынчан Европа чурттары Украинага көвей ок-чепсек берген, дүшкүүрлүг үе турган. Урожайная, Бажанная дээш элээн суурларны дайзыннарга алзыпкан бис. Старомайорскуну база алзыптывыс. Элээн аткаарлап келген бис. Оон командылал черинден дужаал келген: «Чаңгыс базым-даа аткаарлавас, камгаланыр!» Ол-ла черге бир чыл хире чаныш-сыныш чок дайылдажып келдивис. Украиннер бурунгаарлап шыдаваан, бис база. Чанымга турган элээн тывалар чок болду. Беш дугаар армияга чидириглер хөй болган. Оон бистиң удур шаап халдаашкынывыс эгелээн. Бурунгаарлап кирипкен бис. Макаровка деп суурну хостап алдывыс, оон Сторожевое, Нескучное, Времевка, Великая Новоселовка дээш хөй суурлар, көвей арга-арыглыг дилиндек черлерни хостадывыс. Бистиң армия ам-даа бурунгаарлап чоруп турар – дээш, Чингис чугаазын соксаткаш, кезек ыыт чок олургаш, уламчылады: – Вольное Поле деп бичии суурну хостап тургаш, Найыр-оолга ужураштым (Найыр-оол дээрге ам Россияның Маадыры апарган Найыр Кыргыс-дыр ийин. Кайызы-даа Кызыл-Даг чурттуг оолдар дайын шөлүнге бичии када ынчаар ужурашкан).
Шевченко деп суур кыдыынга сөөлгү дайынчы даалганы төндүр күүседип каан мен. Ол даалгаже кирер мурнунда командиримден бир тыва оолду чанымче ап алырымны дилээн мен. Командирим батальон командиринче долгааш, чөпшээредип алган.
Даалганы күүседип кааш, халдып чоруп олурумда, орук кыдыынга «Ждун» дээр дрон артымдан ужуп келгеш, чазылдырыпты. (Ол дроннар черге хонуп алгаш, манап орар, машина, мотоцикл эртерге, соондан ужуп кээр деп, Чингис меңээ тайылбырлап берди.) Ынчалдыр балыгланган болган мен.
Баштай наркоз салгаш, бир будумнуң салааларын ап каапкан. Оон шериг госпиталынче чорудупту. Ростов хоорайда вокзалга шериг эшелонга балыгланган солдаттар долдур боор чорду. Ульяновск хоорайга хамааты эмнелгеге ийи ай болдум. Будум бажын майыымга чедир кескеш, балыг эттинип, бастынып турар кылдыр эмнеп кагды.
Шериг борт-биле көвей хоорайлар кезип чорааш, сөөлүнде Новосибирск, Владивостокка эккеп кагды. Оон катап-ла турган кезээмге келдим. Комиссия эрттим. «Халашкан» деп дужаал үндүргеш, «Д» категория, «шериг албанынга таарышпас» дээн – дигеш, Чингис менче көрүп олур.
Аныяк-даа болза, хөйнү көрген, Ада-чуртун камгалашкан шериг оолдуң эрткен оруу мурнумга ынчан чуруттунуп, чаңгыс чер чурттуум дээш чоргааралым, дириг артканы дээш өөрүшкүм хайныгып олурду.
– Кажан чанып келдиң, Чингис? – деп айтырдым.
– 2025 чылдың ноябрьда.
– Турган кезээңни адап бээр сен бе? – дээримге, адап берди:
– Приморск край. Оон суурнуң адын, шериг кезээниң дугаарын база адады. (Ону маңаа биживес мен).
– Кутузов орденниг тускай мото-адыгжы бригада – дээш, ам Найыр Россияның Маадырын аптарга, «гвардейжи» деп адапкан – диди.
– Найырдан аңгыда, Россияның Маадыры деп ат алган улус бар бе? – деп айтырдым.
– Ийе, бар. 2023 чылда украин «удур халдаашкын» үезинде, ийи дугаар батальоннуң дөрт дугаар ротазының командири алган. Ээлээн туружун кагбайн тургаш, рацияга: «Отту бодумче кыйгырдым» дээш, тулчуп тургаш, дириг үнген кижи-дир, бистиң армиявыста маадырлар бар-бар – диди.
– Ниитизи-биле ТШО-га кайы хире болдуң?
– Ийи чыл, үш ай.
– Ам өөренир сен бе?
– Тээлиниң училищезинде үшкү курста мен. Ам бир чыл болгаш, доозар мен.
Чингис Эгел-оолович ажыл-агый кылырда холу туттунгур, машина-техниканы эки билир, аът-даа мунар, хой-даа кадарар, огородка авазынга дузалажыр, дузааргак, хүндүлээчел, биче сеткилдиг дээрзин чаңгыс чер чурттугларындан дыңнадым. Школага тургаш, хөй-ниити ажылынга идепкейлиглерниң бирээзи турган оол болду. Дурт-сыны узун, арын-шырайы чазык, чугаазы топтуг, аажы-чаңы бүдүштүг, таптыг өөредилге черинге киирип каар болза, кончуг кижи болур дээрзин мен, ие кижи болгаш, билдим.
Бел аржаанының эргелекчизи Артемий Көк-оолович Салчак Чингистиң дугайында: «ТШО-га тургаш, мотоциклдиг шаап тургаш, коргуш чок, эш-өөрүнге дыка дузалыг турган дээрзин оолдардан дыңнадым» — деп, эки сөстерни база чугаалап турду.
Чингис Чүлдүмнүң маадырлыг чоруктарны чаңгыс эвес удаа кылганы Президентивис Владимир Владимирович Путинниң ат салганы «Эрес-маадырлыг чорук» деп орден-биле шаңнатканы херечилеп турар. Боду биче сеткилдиг болгаш, ол дугайын меңээ чугаалавады. Ийи медаль болгаш бир орденни авазы меңээ көргүзерге, тырттырып алганым ол.
Дайынчы балыгланган соонда, халашкаш, чанып кээрге, шупту чүве сагыш ышкаш белен эвес болганын чажырып канчаар.
Чингис ада-иези-биле чурттап турар. Оларның бажыңынга капиталдыг септелге дыка херек. Ол дугайын чугаалаарга, бажың Чингистиң адында эвес дээннер болду. Чингистиң адында эвес боорга, септелге кылбас боор чүве бе? Бодунуң өскен-төрээн бажыңы ол-дур.
Кыжын бир катап «Ада-чурт камгалакчылары» фондудан улус келген дээр, та кожуундан, та Кызылдан кээп чораан чүве, билдинмес. Огулуг дуза чок, анаа көргеш, чорупканнар. Документилерин-даа кылчып бербээн. Ульяновск хоорайга хамааты пенсияны 3 дугаар бөлүктүң инвалиди дээш тыпсып берген хевээр, шериг пенсия албайн турар болду. Будунга кедер протези-даа чок. «Хуу херээ» военкоматта келген азы келбээни билдинмес. ТШО киржикчизи оолду боду кылдыртып алзын деп бодап турарлар бе? Ооң аай-дедир ону сүржүр харыы чок, буду багай деп чүвени база утпас болза эки. Үр, ырадыр кылаштап шыдавас.
Ада-чуртун маадырлыы-биле камгалажып, дайын шөлүнге амы-тынын артынга каап, өлүмден чайлап, чанып келген маадыр оглувусче ээ көөрүн бүгү-ле харыысалгалыг албан-дужаал эдилээн кижилерден манап артым.
Бо айтырыгга хамаарыштыр Россияның Президентизи Владимир Путинниң даалгазында мынча дээн болгай: «ТШО дайынчылары болгаш оларның өг-бүлелери, ада-иези бүгү талазы-биле хандыртынган турар ужурлуг. Ол дээрге эрге-чагырга органнарының эң-не кол кылыр ужурлуг сорулгазы болур. Бир эвес чөптүг эвес чүүлдер тургустунуп келзе, доп-дораан хемчег алырын кыйгырдым».
Ынчангаш бо бижээн чүүлүмнүң маадыры-биле база бүгү чүве эки тургустуна бээринге улуу-биле идегедим.
/ Зинаида СЕРЕН-ЧИМИТ, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, классиктиг гомеопатияның доктору.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn