| Октябрь 1 — Бүгү-делегейниң улуг назылыглар хүнү |
Кончуг кыптыгып чоруур чалыы үезинден тура күрүнеге бараан болуп ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнер үези кээрге-даа, күш-шыдалы ам-даа төнмээн, сагыш-сеткили чиик, сергек, паспортунда бижип каан назы-харынга дүүшпес кайгамчык кижилер чоруур. Оларның энергиязы черле төнмес, мөңгези-биле хып турар хүн-не. Шак ындыг улус ажыл кылыксааш, шыданмайн турар-биле дөмей. Адыштары кижий берген-даа ышкаш, бир-ле черже чорук кылып бар чыдырда, сактырга-ла, дуюглары кызаңнаар туруг-хая кырлаан өшкүлер-ле. Ол хире шимченгир, ол хире эрестиг. А кажан кым-бир кижиге дуза кадып турда, көөр болза, чүгле чаңгыс ол кижиге эвес, а чырык чер кырында амылыг амытан бүрүзүнге оларның энерел сеткили четчир болгаш артар ышкаш сагындырар. Олар ажыл кылбайн олуруп шыдавас. Ниитилелге ажыын көргүзүп, артык акша бодавайн, харын-даа боттарының каш пенсиязын чыып алгаш, буянныг үүле-херектерге киржип-ле чоруурлар. Шак ындыг дөскел чок хоочуннар аравыста дыка хөй, салаа базып санаары берге. Бо үндүрүлгевиске Кызыл кожууннуң хоочуннар чөвүлелиниң каш кежигүнүн таныштырар-дыр бис. Эш-өөрүнүң дугайында эки сөстү редакцияга Галина Михайловна Ликчар эккелгенин сагындыраал.
Кызыл кожууннуң хоочуннар чөвүлели
Дыка хөй чылдар иштинде ажылдап чоруур чөвүлелди 2017 чылдан тура Галина Ликчар удуртуп турар. Ооң мурнунда Тамара Байкараевна Ондар 13 чыл дургузунда удуртуп келген. Кежигүннер саны 300 чедип, суму бүрүзүнде идепкейжилерни хаара тудуп, арга-дуржулгазын солчуп, хөй-ниити ажылдарынга идепкейлиг киржип чоруурлар. Уран чүүл көрүлделериниң өшпес сылдыстары болуп, хоочуннар хорунуң өзээн тургузуп чорууру оларның уран-талантызының назы-харга кызагдатпайн чоруурунуң демдээ болур. Тускай шериг операциязы эгелей бээрге, амыр-дыштыг удуур харыы чидип, сеткилинден дүвүреп, өл-шык черде дайынчы оолдарга шуглак-дөжекти эңдере саткаш, камгалал четкилерин аргааш, үзүк чокка чорудуп турар.
Амыдыралда берге байдалга таварышкан улуска дуза кадар, өске орукче будалып бар чыдар аныяк ие херээженнерни эде сургап, шын орукче углап-баштаар ажылдарны эки тура-биле сеткилинден кылып, чаңгыс-даа кижини дөң кырынче идип үндүрүп алыры каш-ла санныг тыва чонга чедиишкин-дир деп санап чоруурлар.
Бо-ла бүгү ажыл-херекти чогударда, кымдан-даа диленмейн, боттарының каш пенсиязындан чыып алгаш, машина-терге деп негеттинип олурбайн, боттары-ла автобустап, таксилеп, чадаг кылаштап чорааш, үүле-херээн бүдүрүп алгаш, чүгле ынчан хыы ханарлар.
Чөвүлелдиң чоокку үеде планында Юстиция яамызынга коммерциялыг эвес организацияны тургузуп ап, кылып чорудар ажыл-херектеринге акша-төгерикти социал адырда чарлаттынып турар грантыларга киржип тургаш, улам дээштиг, эки түңнелдерлиг кылдыр чорудары кирип турар. Хоочуннарның күзелдери бүдер болзун деп йөрээвишаан, оларның аразында эң көскү идепкейжилерге доктаап көрээлиңер.
Тамара Байкараевна Ондар
Хоочуннар чөвүлелин удуртуп турган үезинде ол «Серебрянка» деп ансамбльди тургускан. Сураглыг композитор Владимир Серен-биле кады ансамбльдиң ажыл-чорудулгазын салбайн, удуртуп чоруур. Чоокта чаа улуг чидиригге таваржып, Владимир Бюрбюевичини сөөлгү оруунче хоочуннар үдээн.
Тамара Байкараевнаның удуртулгазы-биле covid-19 пандемиязының үезинде дуза херек кижилерже ээ көрнүп, хайлыг аарыгны ажып эртеринге хоочуннар дузалашкан.
«Кызыл кожууннуң хүндүлүг хамаатызы» аттың эдилекчизи Тамара Ондар күш-ажылчы баштайгы базымын 1961 чылда Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг 7 чыл школазынга пионервожатый кылдыр эгелээн. Комсомол райкомунга, «Тываның аныяктары» солунга, Тес-Хем, Таңды, Кызыл кожууннарның күүсекчи эрге-чагырга органнарынга хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылдап келген. Хөй-ниити ажылдарынга идепкейлиг киржип, Тываның болгаш Россияның херээженнер чөвүлелдериниң кежигүнү болуп, дыка хөй культура-массалыг ажылдарны удуртуп келген. 84 харлыг хоочун бо хүнде-даа анаа олурбайн, хөй-ниити шимчээшкининиң мурнакчы одуруунда хевээр.
Вера Ховалыговна Хопуя
РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини, Хоорай чергелиг Каа-Хем суурнуң хүндүлүг хамаатызы Вера Хопуя төрээн чери – Чөөн-Хемчиктиң Хайыракан ортумак школазынга дээди эртемниг химия башкызы болуп ажылдап эгелээн. 1973 чылда Чырыдыышкын яамызының дужаалы-биле Чөөн-Хемчик школаларының инспектору кылдыр томуйлаткан. 1975 чылда ол-ла эрге-дужаалы-биле Кызыл кожуунче шилчиттиргеш, аңаа 15 чыл ажылдаан. Улаштыр Башкылар билии бедидер институтка, Көк-Тей школазының директорунга аңгы-аңгы чылдарда ажылдап, хөй-ниити ажылы-биле холбажы берген. Кызыл кожууннуң Төлээлекчилер хуралының депутады, «Чаңгыс демниг Россия» партиязының удуртукчузу болурундан аңгыда, хоочуннар чөвүлелиниң идепкейжизи кылдыр ажылдап чоруур. Шаңнал-макталы хөй, ачы-хавыяазы улуг башкы найысылалдың Спутник микрорайонунда бажыңы өрттенип калган акышкыларга дуза кадары-биле хоочуннарны чыып сүмелешкеш, чедип көргеннер. Тываның хөй санныг эриг баарлыг чонунуң ачызында бажың туттуна берген, иштин кылбышаан, чурттап турар боорга, акша-биле дузалааннар. Херек апарза, долгаптар кылдыр оолдарга телефон дугаарын арттырып кааш чоруптарга, бир-ле хүн Очур хоочун башкыже долгап келген. Бичии дуңмазы Өлчей автоорук техникумунга өөрениксээш, документилер дужаар үеден озалдай бергенин дыңнадып, Вера Ховалыговнадан дуза кадарын дилээн. Өөредилге шугумунга назынында ажылдап каан башкы дүрген-не техникумга чедип, удуртулгазы-биле чугаалашкаш, Өлчейни өөредип киирип каан. Бо дээрге идепкейжи хоочун башкының хөй-ниитиге бараан болуп чоруур өртээ чок ажылының чаңгыс борбак үлегерлиг чижээ-дир. Башкының чеже кижиниң салым-чолунга бодунуң сеткилиниң чамдыызын өргээнин санап түңнээри болдунмас. Эриг баарлыг ие кижи дөгүй берген назынынга чалынмайн, аныяктардан дудак чок хамааты туружун ээлевишаан.
Людмила Кыргысовна Шулуу
Хоорай чергелиг Каа-Хем суурда «Звёздочка» уруглар садының ат-сураа чүгле Тывада эвес, а бүгү Россияда шагда-ла дыргын тарай берген. «Тува24» телеканалда чаштар өргээзиниң ажыл-чорудулгазын чырыдар дамчыдылганы көрбээн улус ховар деп болур. Ооң удуртукчузу – «РФ-тиң өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы» аттың эдилекчизи, өөредилге адырындан аңгыда, муниципалдыг эрге-чагыргага күжүн шенээн билдилиг удуртукчу Людмила Шулуу. Ол Кызыл кожууннуң Төлээлекчилер хуралын даргалап, кожуун баштыңы болуп, бир чыышта ажылдаан, арткан ийи чыышты улаштыр депутаттап чоруур хөй-ниитичи. Хоочуннар чөвүлелиниң идепкейлиг киржикчизи Людмила Кыргысовна уран чүүлге салым-чаяанныы-биле онзаланып турза-даа, кижилерге хумагалыг, кээргээчел, биче сеткилдии-биле, бөдүүн чоннуң амыдыралын иштинче сиңнигип кирип, эки сайгарары-биле өскелерден ылгалдыг. Ол кажанда-даа кайы хамаанчок ажылдан улус үндүрбес. Ыяап эттинип алыр үени берип, ажылда бергедежип турар чылдагааннарын тодарадып, тургустунуп келген бергелерни ажып эртеринге дузалажып тургаш, ажылчынын өрү тыртып аппаар чаңчылдыг.
Галина МИхайловна Ликчар
Кызыл кожууннуң хоочуннар чөвүлелиниң дуржулгазы болгаш ат-алдары бедик улуг дагдыныкчыларын онзалап, демдеглексеп чоруур шимченгир, кашпагай, карактарында оттар чайнаан угбайны Галина Михайловна Ликчар дээр болду. Ёзулуг олут орбас, чыдын чытпас, кылыптар ажыл дилеп-ле чорууру илдең. Херээженнер болгаш хоочуннар шимчээшкининиң дынын туткан эрес-шудургу маадырның бажында Тываның экономиказының сан-чурагайы таңмаланып артып калган.
Шак-ла мындыг дөскел чок хоочуннар аравыска айтыкчы бооп, дузазын кадып, холун сунуп чоруур-ла болза, тыва чон өрү көдүрлүр. Байырлалыңар-биле, хүндүлүг хоочуннар!
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны маадырларның хуу архивтеринден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn