«Частың чаңгыс борбак хүнү бүдүн чылды чемгерер» деп орус улустуң үлегер домаа чиге-ле сөглээн. Тываларның чаңчылчаан мал ажыл-агыйындан аңгыда, чер ажыл-агыйы база хөгжүлдеден чыда калбайн, республиканың сайзыралының бир өзээн тургузуп турар.
Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының дыңнадып турары-биле, республика часкы хову ажылдарынга, тарылгага шудургу белеткенип турар. Апрель 23-түң байдалы-биле 151,7 тонна үрезинни сөөртүп эккелген. Ооң иштинде: тараа культуралары – 74 тонна, мал чемин- ге – 77,7 тонна. Муниципалдыг тургузуглардан Улуг-Хемден Шолбан Монгуш 20-20 тонна мал чеминге ажыглаар кызыл-тас болгаш суланы чажар, Таңдыдан «Кара-Суг» көдээ ажыл-агый бүдүрүлгези 36 тонна сула, Бии-Хемде хууда сайгарлыкчы Айбек Монгуш 14,7 тонна мал чеминге тарымал сигенни, «Маралхоз» КХН 14 тонна суланы тарыыр. Чөөн-Хемчикте арат-фермер ажыл-агыйлыг Орлан Монгуш 18 тонна тарааны чаштырар, ооң 2 тонназы – кызыл-тас, артканы – мал чеминге сула. Тес-Хемден Артыш-оол Сүктер, Барыын-Хемчиктен Сергек Куулар 18 болгаш 9 тонна суланы тарыырынга белеткенип турар.
Минералдыг чемишчидилгеден 4 тонна селитраны Чеди-Хөлден Эчис Хуурак сөөртүп эккелген.
Бо хүннерде Таңды кожуунда бараан бүдүрүкчүлери 150 га шөлге шык базырыышкынын кылган: Александр Боровиков – 100 га, Михаил Санников – 50 га. Тарылга мурнуу чарыында хөрзүннү белеткеп алыры-биле 470 га черниң часкы аңдарылгазын дараазында ажыл-агыйлар кылган: Чөөн-Хемчиктен Орлан Монгуш – 70 га, Бии-Хемден Виталий Нурсат – 50 га, Чеди-Хөлден Эчис Хуурак 200 га черин аңдаргаш, 40 га черге минералдыг чемишчидилгени чашкан. Чеди-Хөлде «Западная» МТС 150 га черни чардырган.
Оон аңгыда 296 га тарылга шөлүн суггарган. Олар кымнарыл дээрге Барыын-Хемчикте «Биче-Тей» көдээ ажыл-агый бүдүрүлгези 27 га черин суггарган, «Арыг-Хем» –15 га, хууда сайгарлыкчы Олеся Монгуш – 15 га, арткан 29 га черни Шекпээр сумузунуң чурттакчы чону суггарган. Чөөн-Хемчик чону 210 га черни суггарып белеткээн.
Часкы тарылгага ажыглаар үрезин хереглели 53,4 сая рубль өртектиг 2,83 муң тонна деп баш бурунгаар санаашкыннар тодараткан. Ооң иштинде 0,18 муң тонна үрезин республиканың иштинде бодунуң бүдүрген продукциязы болур.
Тараа культураларындан 16,64 сая рубль өртектиг 0,93 муң тонна үрезин херек (0,28 муң тонна кызыл-тас, 0,043 муң тонна арбай, 0,59 муң тонна сула, 0,007 муң тонна кырлыг-кара болгаш 0,0018 муң тонна чиңге-тараа). Мал чеминге 37,7 сая рубль өртектиг 1,89 муң тонна үрезин негеттинип турар (тарымал сиген – 1,86 муң тонна, хөй чылдыг тарымал сиген – 0,023 муң тонна).
Апрель 23-түң байдалы-биле көдээ ажыл-агый барааннарын бүдүрер ажыл-агыйлар тараа болгаш мал чеминге немелде үрезин хереглелинге керээлерни 1529,6 тоннага чарып алган. Ол ниити көргүзүгнүң 54,9 хуузу болур.
Картофель үрезининиң ниити хереглели 4,97 муң тонна, ооң өртээ – 174,0 сая рубль. Республикада 3,67 муң тонна картофель бар, ол дээрге ниити хереглелдиң 73,8 хуузу-дур. Көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелеринде 0,18 муң тонна (4,90 хуу), хууда дузалал ажыл-агыйларында 3,49 муң тонна (95 хуу) картофель үрезини бар. Ындыг болган төлээде, немей 45,5 сая рубль өртектиг 1,3 муң тонна үрезин херек.
Чурттакчы чонга дараазында ажыл-агыйлар артыкшылдыг картофель үрезинин садып-саарар:
Кызыл кожуундан хууда сайгарлыкчы А.П. Желту- хин – 40 тоннаны бир килде 30 рубльге садар;
Таңды кожуундан хууда сайгарлыкчы А.А. Куулар – 40 тонна (25 руб./кг.);
Кызыл кожуундан хууда сайгарлыкчы Г.А. Ким – 20 тонна (30 руб./кг.);
Хууда сайгарлыкчы О.В. Ми- сюрин – 20 тонна (21 руб./кг).
2026 чылдың тарылга сезонунга ажыглаары-биле федералдыг Көдээ ажыл-агый яамызының чөпшээрели-биле 0,03 тонна минералдыг чемишчидилге садып алырын планнап турар. Ону региондан дашкаар садып ап турар (керээлер чардынган, төлевирин шилчидип турар). Ооң ниити өртээ – 1,35 сая. Апрель 23-түң байдалы-биле 0,0202 тонна минералдыг чемишчидилге керээзи чардынган, ол ниити планның 66,6 хуузун тургузуп турар. Ооң ниити өртээ – 7,1 сая рубль.
Бо чылдың часкы хову ажылдарын чорударынга кывар-чаар материалдарны база садып ап турар. Республикага ниитизи-биле 554,9 тонна (48,8 сая руб.) солярка, 83,2 тонна (6,0 сая руб) бензин херек. Көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелери кывар-чаар материалды тус черниң муниципалдыг тургузугларында ажылдап турар станциялардан үүрмектеп садар өртек-биле керээлерни чарып ап турар. Сөөлгү медээлер-биле алырга, 127,94 тонна кывар-чаар материалга керээлер чардынган.
2026 чылда часкы хову ажылдарынга үнүш ажыл-агыйлыг бараан бүдүрүкчүлерин күрүнеден деткииринге ниитизи-биле 62,95 сая рубль (94 хуу) көрдүнген. Эрткен чылын деткимчениң ниити түңү 67,2 сая рубль турган.
Кожууннарның Көдээ ажыл-агый эргелелдериниң берип турар медээлери ёзугаар бо чылын тараа болгаш мал чемин тарыырынга 20,8 муң га (эрткен чылга деңнээрге, 88,3 хуу; 2025 чылда 23,59 га турган) черни ажыглаар: тараа шөлдери – 5,35 муң га (кызыл-тас – 1,59 муң га, арбай – 0,24 муң га, сула – 3,32 муң га, кырлыг-кара – 0,1 муң га, чиңге-тараа – 0,09 муң га); мал чеминиң культуралары– 12,4 муң га (чаңгыс чылдыг тарымал сиген – 11,39 муң га, хөй чылдыг тарымал сиген– 1,09 муң га), картофель тарыыр шөл 2,57 муң га (эрткен чылын 1,37 муң га турган), ногаа аймаан тарыырынга– 0,43 муң га (эрткен чылын 0,23 муң га турган).
2025 чылда мал чеминге ниити тарылга шөлүнүң 61,7 хуузун аңгылап турган болза, бо чылын 59,9 хуу кылдыр кызырган. Тараа культураларын ооң мурнунда тарылга шөлүнүң 31,5 хуузунга тарып турган болза, бо чылын ол 25,7 хуузун ээлээр. Арткан шөлдү картофель ээлээр. Бо чылын ону көвүдедир тарыыры көрдүнген. Эрткен чылын картофель шөлдүң 5,8 хуузун эжелеп турган болза, бо чылын ол 12,34 хуу кылдыр өскен. Арткан шөлге (2,07 хуу) өске ногаа аймаан тарыыр деп планнап турар. 2025 чылда ногааның өске хевирлеринге тарылга шөлүнүң чүгле 1 хуузу ажыглаттынып турган.
Суггаттыг черлерниң ниити шөлү 8021,9 га, ооң иштинде тараа культуралары – 800 га, мал чеминиң культуралары – 6867,3 га, картофель – 283 га, ногаа аймаа – 134,6 га.
Часкы хову ажылдары агаар-бойдустан база дыка улуг хамаарылгалыг. Май айда агаарның ортумак температуразы +8,+13 градус болур деп синоптиктер санап турар. Ол хөй чылдарның ортумак көргүзүү кылдыр санаттынар. Дүне агаарның температуразы +2,+7, чамдык черлерге 0 болгаш -5 градус чеде бээр. Үш дугаар он хонук иштинде +5,+10 градус чедир чылыыр, хүндүс агаарның температуразы +16,+21 чедер, а бир дугаар болгаш сөөлгү беш хонуктарның дургузунда +11,+16 болгаш +7,+12 градус болур. Ай дургузунда өл-шыгы 16-38 мм болур. Ол дээрге ортумак көргүзүглерден улуг дээни ол. Чамдык черлерге улуг эвес, өйүнде чаъстар болур, диңмирээр. Айның ийиги, үшкү беш хонуктары кааң болур.
Н. КУУЛАР белеткээн.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...