Уруг-дарыын чагып-сургап, аажы-чаңын шын хевирлеп өстүрери — ада-иелерниң ыдыктыг хүлээлгези. Кандыг-даа мергежилдиң салгакчыларының оруун изээр, амыдыралды уламчылаар, чер-чуртунга, чонунга төлептиг бараан болуп чурттап чоруурун олар күзеп артар. Ындыг аваларның бирээзи, шевер холдуг, даараныр, арыг-силигге, шыңгыы ёзу-чурумга ынак, дөргүл-төрелин, чонун үнелеп билир, ажык сеткилдиг, чугаа-домаа сайзыраңгай, бурунгаар көрүштүг аваның, кырган-аваның өг-бүлезинге чурулгага сонуургалдыг ийи оглу, кызы сеткилин өөртүп чораан. Ачамның кады төрээн дуңмазы Саар Кежик-Чыргаловнаны сактып бижээш, ооң салгакчыла- ры — чурукчу оолдарының дугайында демдеглээр бодалдыг мен.
«Күш-ажыл кижини каастаар, чонунга делгередир» деп чугаалаксаар-дыр мен. Чаңгыс өг-бүледен ийи оглу чурукчу мергежилдиг болганы — ол аваның бодунуң уран-шевер, ындындан онзагай ус-шевер холдуг чаяалгазындан дамчый бергени ол деп төрелдери чугаалажырлар.
Оолдарының кайызы-даа Тес-Хем кожууннуң Берт-Даг ортумак школазынга аңгы-аңгы чылдарда өөренип турганнар. Амыдыралдың оруу чурукчу болур оолдарны ховар мергежилдиң кокпа оруунче киирген. Улуг акызы Мартый-оол Чыргалович Москваның В.И. Суриков аттыг күрүнениң чурулга институдунга чурукчу мергежилдиң дээди эртемин чедип алгаш, өске эш-өөрү-биле бир дөмей чогаадыкчы ажылдап, бодунуң уран-талантызын чонунга көргүзүп чораан. «Тыва Республиканың чурукчулары» деп номда (автору С.М. Червонная) ат-сураглыг чурукчуларның ажылдарының аразында Мартый-оол Чоодуну демдеглеп каанынга ооң оглу Түмен-Байыр, кызы Оюумаа база өске-даа төрелдери чоргаарланыр. Авторнуң демдеглээни: «…Кызылдың хөй чурукчулары онзагай портреттерни, бойдус чурумалдарын дээш өске-даа онзагай ажылдарны ат-сураглыг российжи чурукчулардан дора эвес деңнелге чуруп, делгелгелерге киирип турар. Чижек кылдыр И.Ч. Салчакты, Ю.Г. Курскийни, М.Ч. Монгушту, М.Ч. Чоодуну дээш өске-даа чурукчу-графиктерни адап, оларның чурулга уран чүүлүнге онзагай үлүүн демдеглээр бис. 1980 чылдарның эгезинде Москваның В.И. Суриков аттыг чурулга институдун доосканнарның аразындан Мартый-оол Чоодунуң «Чылгычылар», «Көшкен аал», «Кырган-ачазы биле оглу» деп өңнүг чуруктары база «Аът чарыжының мурнунда» деп аттыг фото-чурук аян-көрүштүү-биле ылгалып турган. Чонунуң амыдырал-чуртталгазының, араттарның хүн бүрүдеги арга-байдалын ханызы-биле билип, чымчак болгаш дорт көрүжү-биле, онзагай чаяалга туружу-биле ооң чуруктары көскү черни ээлеп турган. 1981 чылда тыва улустуң күш-шыдал спортчу арга-мергежилдерин «Спорт» деп графиктиг уран-чурулгага тыва кижиниң күш-шыдалының онзагайын ча-согун адарынга, аът чарыжынга, эзир-самы — девигни чурукчу ханы уткалыы-биле база иштики хандыкшыл-ынакшылын сиңирип тура, чуруп көргүскен. Ооң янзы-бүрү өңнерни карандаш болгаш акварель-биле линогравюра чуруктары калбак, делгеми-биле, аянныг сагыш-сеткили-биле илереткенин демдеглеп болур. Студент чылдарында-ла боданып алган «Тыва» деп бөлүктээн чурукту 1982 чылда Мөңгүн-Тайгага чораанының түңнелинде дооскан. Ында малчын чылгычыларны, бойдус чурумалдарын, тоолчургу овур-хевирлерни кииргени онзагай».
«Эки кылган ажыл — элеп читпес алдар» дээни кончуг-ла шын. Чурукчу боду «аъдының бажы эрте хоя» берген-даа болза, изин арттырып каан. Ооң, Мартый-оол Чоодунуң чогаадыкчы ажылдары, ус-шевер холдары-биле кылган чуруктары чоннуң сагыш-сеткилинге чоок, чараш утка-шынарлыг болуп артпышаан. Найысылалывыстың төвүнде «Дом быта» деп адаарывыс көскү, бедик бажыңның ханазын каастап, көрүш киирип турар чурук кижиниң караанга илдиге бээр. Ажыл-ишчи аныяктарның күш-ажылчы мергежилин ол ханада сиилбип кааны ханы уткалыг. Күш-ажылга мактал, ажыл-ишчи кижиниң холу-биле даараныр, узаныр-чазаныр дээн ышкаш янзы-бүрү чугула мергежилдерни кылып шыдаар аныяктарны делгереткени ол.
Аныяк-өскенге чер-чуртувустуң чугула адыры — мал ажыл-агыйын сонуургап, билип алзын дээн сорулгалыг «Чайлагда» деп аттыг панно-чуруу школавыста этнографтыг музейниң бир каасталга-экспонады болуп делгеттинген. Чеди чүзүн малывыстың дугайында өөреникчилерге кичээл-беседаны ол чурукту ажыглап чорудуп турар бис.
Мартый-оол Чыргаловичиниң оглу Түмен-Байыр чурукчу эвес-даа бол, өг-бүле, ажы-төлү дээш кызымаан, чер-чурту, чону дээш быжыг туруштуун, ТШО үезинде эр кижиниң эрес-соруктуун, коргуш чогун көргүзүп, каш удаа балыглаткан-даа болза, ава-ачазының чагыг-сөзүнге шынчы болуп чоруурун демдеглезе чогуур.
Акызының соон дарый, онзагай салым-чаяанын дуңмазы Май-оол Чыргал оглу чонунга көргүзүп, шынарлыг, көрүштүг ажыл-ижи-биле хүндүткелди чаалап ап, ажылдап, чурттап чоруур. Бо хүннерде ооң юбилейлиг онза хүннери болуп турар: буянныг авазының чаяап каанының алдан бешки хүнү база чогаадыкчы ажыл-ижиниң дөртен бешки түңнелдиг чылы. Ооң онзагай аян-шинчилиг, каас-чараш кылдыр үндүрүп каан тускай чыынды дептерлери: «Кызыл хоорайывыс — 100», «Енисейниң төрүттүнген чери», «Бурун черивистиң эртени», «Тываже аян-чорук» деп альбомнардан эгелээш, хөй санныг чуруп каастаан номнары, төрээн чер-чуртун алгап-мактаан кайгамчык утка-шынарлыг ажылдарын хөйү-биле адап болур. Өзүп орар салгалдарывысты кижизидип хевирлээринге, чараш чүүлдерге, чер-чуртунуң онзагай бойдус чурумалынга ынак болуп үнелээринге Май-оол Чыргал оглунуң ажылдары дыка-ла үнелиг, сагыш-сеткилди байлакшыдар, өөртүр.
Үстүнде кииргеним номнуң авторунуң демдеглелдеринче эглип келгеш номчуурувуска, «1940-1950 чылдардан эгелээш, номнар дерилге-чурулгазының бедик деңнелинге дүүштүр ажылдап турган чурукчулар аразынга талантылыг аныяктарны киирип болур: С.К. Ланзыы, Г.Л. Торлук, С.Ш Саая, Ю.В. Деев, М.Ч. Монгуш, Май-оол Чооду…». Ол чылдардан эгелээш, янзы-бүрү ном-дептерлерниң дерилге-каасталгазы, көрүштүг чуруктары дээш хөй айтырыгларны шиитпирлежип турганнарның аразында база ол ийи алышкының арттырган үлүү дыка хөй.
Тываның Ю.Кюнзегеш аттыг ном үндүрер черинге ажылдап турган чылдарында Май-оол Чоодунуң янзы-бүрү номнарның чурулга талазы-биле редактору база чурук каасталгазын дерип кылган ажылдарын демдеглээр болза, дыка улуг хемчээлдиг даңзы болур. Биеэде парлап турган номнарның соонда, элээн хөй дептерлерни үндүреринге киржип болгаш мергежилин база билиин бедидип, ол Москваның Иван Федоров аттыг күрүне университединге ном графиказы, өөредилге номнарының каасталгазы, национал утка-шынарны ажыглаары дээш өске-даа айтырыгларны шиңгээдип алганы бедик мергежилдиг ажылдаарынга дөгүм бооп турар.
Россияның алдарлыг журнализи, чогаалчы А.С. Шоюннуң сактыышкынындан: «1980 чылдарда Мартый-оол Чооду тыва чурукчулар аразынга ады нептереп, онзагай уран-талантызы илереп, көстүп келген чурукчу. Ол чылдарда Мартый-оол Чооду янзы-бүрү чурулга делгелгелеринге киржип, аңаа улуг чедиишкиннерни чаалап ап келген. Чогаадыкчы ажылындан аңгыда, Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынга башкылап база турган…».
Александр Сан-оолович чурукчу алышкыларның кайызын-даа билир болгаш, өске бир номда сактыышкынында мынча дээн: «Май-оол Чооду «Алдын-Кушкаш» сеткүүлдүң ылгавыр демдээ — логотивин чураан. Ол чоорту чурук тырттырарын сонуургап эгелээш, түңнелинде профессионал фото-чурукчу болу берген. Ол ТР-ниң хөй мурнакчыларын, удуртукчуларының фотопортреттерин кылган. Ооң ажылдарының делгелгези Кызылга, Хакасияга, Красноярск хоорайга, Москваның Дарвинов музейинге эрткилээн. Билдингир чурукчу-каастакчы болгаш фотограф Май-оол Чыргал оглу хөй санныг шаңнал-макталдарның эдилекчизи, Россияның Чурукчулар, Журналистер болгаш Фоточурукчулар эвилелдериниң база Географтыг ниитилелдиң кежигүнү».
Хөйге билдингир журналист, чогаалчы авторларның үнелелдеринге каттыжып, республикавыста хөй-хөй ажыл-ишчи чаңгыс чер чурттугларывыстың аразында күш-ажылчы изин арттырып каан чурукчу алышкыларга республикавыста чарлаттынган Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга тураскаадып сактып бижидим. Авыралдыг авазының назын шаңнаан алдан бешки чылында база чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының дөртен бешки онзагай чылында Май-оол Чыргал оглу Чоодуга ажыл-ишчи чедиишкиннерни, быжыг кадыкшылды, көрүштүг, чараш каастап, дерип кылган ном-дептерлери өзүп орар салгалдарывыска төрээн чер-чуртунга, чонунга чоргааралды оттуруп турар болзунам!
/ Светлана ШУЛУУ-МААДЫР,
РФ-тиң ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, «Күш-ажылдың хоочуну» база «Күш-ажылчы шылгарал» медальдарның эдилекчизи, Кызылдың 9 дугаар гимназиязында Улусчу педагогика төвүнүң методист башкызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...