| Э.Б. Мижиттиң 65 харлаанынга |
1990 чылдардан бээр тыва чечен чогаалды чаа деңнелче көдүрүп чораан Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, шылгараңгай шүлүкчү, шиичи, прозачы, очулдурукчу, чогаал шинчилекчизи, редактор, сценарист Эдуард Мижит апрель 22-де 65 харлаар турган (1961-2023).
Чогаалчы тыва литератураны, культураны болгаш уран чүүлдү сайзырадырынга көскү үлүг-хуузун киирген. Тываның болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Россияның Театр эвилелиниң кежигүнү. Ооң арттырып каан чогаадыкчы өнчүзү тыва чонга – бистиң үежилеривиске болгаш келир үениң салгалдарынга – эгээртинмес байлак бооп болур.
Э. Мижит 1961 чылдың апрель 22-де Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг суурунга төрүттүнген. Кырган-ачазы (авазының ачазы) Мижит-Хуурак Кыргыс (улуг-түлүш төрел бөлүктен) Улуг-Хемниң Торгалыг девискээринге ызыгууртан бай-шыырак улустуң бирээзи чораан. Ынчалза-даа репрессия чылдарында ооң шупту чылгы, мал-маганын күрүне хавырып алган. Ачазының ачазы – Дарташ Хунаевич Донгак Үрбүн-Кашпалга төрүттүнген, эртем-билиглиг, узун-шыырак, онзагай аажы-чаңныг, килеңниг-даа болза, чөптүг кижи деп, Урбүнге, Чаа-Хөлге садыгжы турган, бажыңының чанында садтыг турганын чогаалчы сактып чугаалаар турган. Ол-ла билдингир чылдарда 58-ки чүүл-биле Магаданга хоругдадып чораан.
Ачазы Баир Дарташович Хуна (донгак уктуг) Пестуновкага (Белдир-Кежии) төрүттүнген (1938-2008) – орус дыл болгаш литература башкызы чораан. Авазы Ак-кыс Кыргысовна Мижит-Хуурак (1942-1963) Улуг-Хемниң Торгалыгга төрүттүнген, көңгүс аныяк назынында, оглу ийи-ле харлыг турда, «кызыл-дустай» берген. Оон бээр-ле хөөкүй оолчугаш өскүстүң салым-чолун чурттап эрткен. Ачазы-биле аңгы-аңгы черлерже көжүп (Чаа-Хөл, Өвүр, Кызыл, Тес-Хем, Эрзин), Тываның хөй-ле школаларынга өөренип чораан. Эң ынак чери – Торгалыг суур, өстүрүп каан, авам деп санап чорааны, мерген угаанныг даай-авазы Долума Кыргысовна Мижит-Хуурактың бажыңы. Ол суурнуң школазынга элээн үр өөренген.
1982-1985 чылдарда Томскунуң медицина институдунга өөренип турган, шериг албаны эрттирген соонда, янзы-бүрү ажылдарга ажылдап чораан. 1993 чылдарда А.М. Горький аттыг литература институдун чедиишкинниг дооскан.
1993 чылда Тывазынче ээп келгеш, парлалга, уран чүүл, эртем шугумнарынга ажылдап чораан. «Чалгыг» болгаш «Роза ветров» деп чогаадыкчы студияларны тургузуп, хөй аныяк чогаалчыларны углап-баштап, өөреткен. 25 ажыг чыл дургузунда республика чергелиг барык шупту улуг хемчеглерин ооң сценарийлери-биле чорудуп келген. 2011-2018 чылдарда Э.Б. Мижит Тываның Чогаалчылар эвилелин удуртуп, 20 чыл хире эрттирбейн турган республика чергелиг литература мөөрейлерин ийи катап организастап, Чогаалчылар эвилелиниң 70 чыл оюнга «поэзия», «проза», «драматургия», «критика» талазы-биле шаңналдыг мөөрейлерни чарлап, чараш концерт-байырлал-биле бедик деңнелге эрттирип, республиканың дың чаңгыс литературлуг сеткүүлү «Улуг-Хемни» чаа деңнелче көдүрүп, ажылдаан.
Эдуард Мижит – тыва болгаш орус дылдарга бижип чораан онзагай салым-чаяанныг шүлүкчү, прозачы, шиичи. Тыва чоннуң чечен-мерген аас чогаалынга, ол ышкаш делегей поэзиязының чедиишкиннеринге даянып, ол верлибр (хостуг шүлүк), проза-шүлүк, ол ышкаш рубаи, газель, рондо, триолет деп жанр, хевирлерни тыва чечен чогаалче киирип, быжыглаан.
Эдуард Мижиттиң поэтиктиг делегейи – ханы уткалыг лирика-даа, философтуг бодал-даа, сагыш-сеткил чырыткызы-даа, хей-аът, төнчү чок октаргай делгеми-биле харылзаа-даа хостуг, чайгаар каттыжа бээр, көңгүс өске октаргай. Чогаадыкчы ажылдың утказы дээрге бодун илередири эвес, боттуг чүүлдүң сайгарылгазы база эвес, а хуулуушкун – уран чүүл кижиниң сагыш-сеткилиниң чаарттынып өскерлиринге бичии-даа болза дузалаар ужурлуг.
Угаан-бодал болгаш сагыш-сеткил делгемнерин кызыгаарлавайн, хамыктың мурнунда эстетиктиг болгаш философчу көрүш-биле тыва чогаалга чаа, хостуг, элеп читпес овур-хевирлерни, бодалдарны, айтырыгларны киирип чораан шүлүкчү. Ооң шүлүк-даа, шии-даа чогаалдары хөй каът-каът утка-шынарлыг, анаа сөстерде болгаш билдингир овур-хевирлерде философчу бодалдың болгаш сагыш-сеткил өөредиглериниң каъттары чажыртынган. Долгандыр турар боттуг чүүл угаан-медерелин болгаш сагыш-сеткилин өттүр эрткен соонда, шүлүкчү кол түңнелинге келген: амыдыралдың утказы – Ынакшыл болгаш Буян, Бүзүрел болгаш Идегел.
Тываның амгы үеде башкарыкчы драматургу чораан чогаалчының «Кым сен, Сүбедей-Маадыр?», «Өргүл», «Күл-тегин», «Кара-Дагның казыргызы», «Модэ», бичии уругларга: «Смышленый мышонок» (үш кезектиг), «В поисках родного языка» база делегей классиказындан очулдурган шиилери хөгжүм-шии театрының репертуарынче кирген. Ниитизи-биле 15 шиини бижип, бараалгаткан. «Саян» ансамблиниң ийи күрүне программазының база «Дуруяалыг туруг» деп балеттиң, «Кайгал» деп фолк-рок-операның либреттозунуң автору.
Хөй санныг төөгүлүг-даа, амгы үениң-даа шиилеринде Э. Мижит «мөңге темаларны» маадырларының амыдыралын өттүр бүгү талазындан, долу, четче көргүзерин кыскан. Шиилерде политиктиг-даа, философтуг-даа, психологтуг-даа, ынакшылдыг-даа, мистиктиг-даа агымнар бар – шуптузу кижилер аразында нарын харылзааларны, кижи амытанның амыдыралының утказын ажыдып көргүскен. Оон аңгыда бо шиилер – найырал, ынакшыл, кара сагыш дугайында, хосталга болгаш келир үе дээш харыысалга дугайында, шынчы мөзү-бүдүш болгаш бүзүрел дугайында, амыдырал болгаш үениң тывызыының дугайында, частырыглар болгаш минниишкиннер дугайында ханы боданыышкынныг чогаалдар.
Ооң ыры сөстеринге 100 ажыг ыры бижиттинген, ооң иштинде: Кызыл хоорайның гимни, «Тыва – бистиң өргээвис» деп фестивальдың гимни, Тожу кожууннуң ырызы, тыва спортчуларның ырызы, билдингир артистериниң ырларының сөстери дээш оон-даа өске.
Эдуард Мижиттиң 2023 чылда чырыкче үнген «Амыдырал, амыдырал...» деп чогаалы тыва литературада бир дугаар шүлүктээн роман бооп турар. Аныяктарның бөдүүн эвес ынакшылдыг харылзааларын болгаш ооң-биле холбашкан болуушкуннарны совет үениң соонда тыва ниитилелдиң амыдыралында өскерлиишкиннер болгаш чөрүлдээлер-биле чергелештир чуруп көргүскен.
Чогаалчының сөөлгү «Чажыт чырык» деп номунда оргаадай дугайында тоолчургу чугааны болбаазырадып, кижиниң сеткилинде база оргаадайның чырыы дег чажыт чырык бар деп сагындырып турар. Ол номда кирген «Көрүп болбас бурган», «Улуг биле бичии лама», «Аваның ак аржыылы», «Өг» деп шүлүглелдери чоннуң сүлде-сүзүүнүң даянгыыжы болуп, эчис соруун бедидер күштү берип болур.
Чамбы-диптиң база чаңгыс катап кижиге берген чуртталганың утка-дөзүн угаап билип алыр дээн чүткүлү-биле база «Өртемчейде амылыглар аразында / Өндүр болгаш Алыс шынны билип алыр дээш», бүгү назынында угаан-медерелинге дыш бербейн, сеткил-чүрээн касканнап чораан шүлүкчү биске сеткил-сагыш хуулуушкунунуң уг-шиин айтыр демдээ болур чогаалдарын арттырып каан.
Тыва кижи бүрүзү шылгараңгай шүлүкчүнүң кайгамчык делегейинче оон-даа ханы кирер күзелдиг болза, ооң чашкы шааның оранынче, казыргылыг кудуунче, «тывызыксыг делегейни өзээнге дээр өттүр көргүзүптер» ээреминче, ыракта чырып турар хензиг отчугаштарынче, «сербээденчиг уйгу-дүштен оттуп», чаяалганың алыс шын, ыдык мөңге чырыткызынче чоокшулап болур.
Э. Мижиттиң салым-чаяаны, октаргайның болгаш кижи амытанның бо делегейге амыдыралының ужур-утказын дилээн ажыдыышкыннары, төрээн дылының нарын аяннарын, төрээн чонунуң сеткилин ханы билип, ажыдып чорааны болгаш чогаадыкчы ажылынга чүрээнден бердингени – тыва уран чүүлге үнелеп четпес өргүлү болган.
Л.С. МИЖИТ, ТГШИ-ниң эртем ажылдакчызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16