XIII чүс чылда бөмбүрзек улуг силгиишкинге таварышкан. Чиӊгис-Хаанның эжелекчи моол-татар аг-шерии чер кырын шыва апкан. Делегейге Улуг Моол империя ынчаар тургустунган.
Чиӊгис-Хаан (Тэмуджин) 1162 чылдың суг Аът чылында Моолдуң Хентий аймактың Онон хемде Дэлүүн болдаг деп черге Есүгэй ноянның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Тэмуджин элээди оол турда, ооң ачазы Есүгэй ноянны татарлар хораннап каан. Ол өскүс арткаш, авазы, дуңмалары-биле түреп өскен. Ол 16 харлыында тайджиуттарның (Таргутай-Кирилтухтуӊ) өлүмнүг сүрүүшкүнүнден дириг үнгеш, ачазының өжээнин негеп, татарлар-биле дайылдашкан. Ооң соонда Тэмуджин Моол аймактар: кэрэиттер, меркиттер, найманнар-биле база дайылдашкан. Тэмуджин аштырыышкынга-даа таваржып тургулаан. Ынчалза-даа ол тиилеп үнген. Бо дайыннарга ол 30 чыл чарыгдаан.
1206 чылда Тэмуджин Моолдуң кидис өглерлиг чоннарын бөлүп чагыргаш, «Кара-Сүлде» деп хылдан кылган тос мончактыг тугун дээрже киискидип, хамык Моолдуң хааны болуп, Арзылаң дүжүлгеге Чиӊгис-Хаан бооп чаларап, саадаан.
Чиӊгис-Хаан делегейге чеже-даа кызыгаар чок эрге-чагыргалыг чораан болза, ол шылгараңгай угаанныг кижи турган. Ол бүгү назынында дайылдажып келген. Бодунуң үезинде Индияның эреңгей сайыды Джавахарлал Неру Лондонга хоругдалга чыткаш, Чиӊгис-Хаан дугайында мынча деп бижээн: «Чиӊгис-Хаан кадыг-дерзии эжелекчи чорбаан. Ооң кызыл-сарыг бажының дүгү, диистии ышкаш улуг ногаан карактары анаа бөдүүн хову кадарчызы сагындырар».
Чиӊгис-Хаан Европаның төөгүзүнде каржы-дошкун эжелекчи бооп кирген. Херек кырында ол барыын чүктүң бергелерге чаңчыкпаан, ылбың чону Чиӊгис-Хаанның «кымчызындан» сарыыл киргеш, боттарының тускай күрүнелерин тургусканнар.
Чиӊгис-Хаанның Мухали, Джэбэ, Хувилай, Зэв (Зургаадай), Зэлмэ, Субээдэй баштаан шериг чанчыннары хаанының чүнү күзеп турарын ооң көрген шырайындан, оожум үнүнден билир чорааннар. Хаанның түмен аг-шериглери тулчуушкунче аңнап үнген «аш» эзир дег кирер турганнар.
1224 чылда Чиӊгис-Хаан бөмбүрзектиң барыын чүгүн эжелеп алгаш, төрээн ховузунче дедир ээпкен. Ол Моолга келгеш, Сися аймактан өжээн негеп, бир чыл чартык дайылдашкан.
Төрүттүнген кижи өлбейн барып болбас. 1227 чылда Улуг Чиӊгис-Хаан мөңге уйгузун удуй берген. Ол Циншуй можунуң Любань деп дагның эдээнге мөчээн.
Чиӊгис-Хаанның сөөлгү чагыы-биле хөөржүдүлге болбаан. Моолдар Улуг хаанын чажыт орнукшуткан. Шак оон 48 км ажыг ырак черге согуннарны долгандыр шанчып кааннар. Бо ыдыктыг черни моол шериглер дүн-хүн чок кадарып турганнар.
Чиӊгис-Хаанның соонда Улуг Моол империя 300 чыл ажыг чурттаан. Ындыг узун назылыг күрүне кижи төрелгетенниң төөгүзүнге турбаан.
Шулуу КАРА-САЛ.
Кызыл хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn