| Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга |
Тываның күрүне университединиң студентилери бо чылын Национал студентилерниң спортчу хүреш лигазының суперфиналының чемпионнары болганнар. Олар хостуг хүреш маргылдаазынга дээди шаңналдарны чаалап алганнар: 57 кг деңзиге Айслан Монгуш тергиидээн, 61 кил деңзиге Дидим-оол Даржаа эң күштүглерниң санынче кирген.
Бо улуг чедиишкин-биле Айсланга, Дидим-оолга, ол ышкаш бүдүн тренер составынга база ТывКУ-нуң командазынга, ол ышкаш хүндүлүг башкым Өргелээр Чүвүрекович Ондарга Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң физика-математика факультединиң 20 чүс чылдың студентилериниң мурнундан сеткиливис ханызындан байыр чедирип тур бис!
Башкым Өргелээр Ондарның дугайында сактыышкыннарны бижип көрейн.
2026 чыл Тыва Республикада Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылы кылдыр чарлаттынган болгай. Башкының чогаадыкчы ажылы дээрге тыва чоннуң оолдарын хостуг хүрешке сонуургалын оттуруп, Тыва иштинге болгаш ССРЭ-ниң, Россияның, Европаның, Делегейниң чемпионнарын, призёрларын өөреткени чазыг чок. Ол Тывага хостуг хүрештиң хөгжүлдезинге база республиканың өөредилге адырынга улуг үлүг-хуузун киирген. Ооң ажылында онзагай спортчу чедиишкиннер, тренер салым-чаяан болгаш шыңгыы эртем ажылы каттышкан.
Өргелээр Чүвүрекович 1947 чылдың январь 12-де Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкин хемниң бажында Чинге-Адыр деп черге төрүттүнген.
Өөредилгези болгаш эртем-шинчилел ажылы
Политехниктиг школаны, Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң биохимия салбырын, оон Надежда Крупская аттыг Москваның регионалдыг педагогика институдунга аспирантураны дооскаш, 1985 чылда диссертациязын камгалааш, педагогика эртемнериниң кандидады атты чедип алган.
Тренер болгаш башкылаашкын ажылы
Башкывыс хостуг хүрешке 15 спорт мастерин, 40 ажыг спорт мастерлеринге кандидаттарны база хөй санныг бирги класстың спортчуларын белеткээн.
1977 чылда Кызылдың күрүнениң башкы институдунга (ККПИ) өөренип турувуста, Ө.Ч. Ондар бисти хостуг хүрешке, самбога, тыва хүрешке өөредип турду. Тренировкалаар залывыс, общежитиениң бичии подвалы турган. ККПИ мөгелери Тыва АССР-ниң иштинге болгулаан хостуг хүреш маргылдааларынга тергиидеп турган: ВЛКСМ-ниң шаңналы дээш хостуг хүрешке ажык маргылдааларга, Оюн Күрсединиң шаңналы дээш маргылдаага, «Спартак» ниитилелиниң ажык маргылдаазынга, Тыва АССР-ниң бирги чери дээш, «Азияның төвү» Бүгү-эвилел маргылдааларынга дээш оон-даа өске.
ККПИ-ниң мөгелери Тыва АССР-ниң хостуг хүреш маргылдааларынга чаңгыс эвес удаа хууда болгаш команда талазы-биле бирги черни ээлеп чораан. Оларның аразындан ССРЭ-ниң спорт мастерлери, спорт мастеринге кордакчылар болгаш 1-ги разрядтың мөгелери үнгүлээн. Бо дээрге Өргелээр Ондарның тренер башкы ажылынга кызымак, ак сеткилдиг ажылы-дыр.
Профессионал ажыл-ижи
Ө.Ч. Ондар Кызылдың күрүнениң башкы институдунга 1985 чылдан тура чагаа салбырының проректорундан эгелээш, күш-культура салбырының эргелекчизи, Күш-культура болгаш спорт факультединиң деканы, Күш-культураның теория болгаш методика кафедразының эргелекчизинге чедир ажылдаан. 2012 чылдан тура Тываның күрүне университединиң бассейнниг күш-культура болгаш кадыкшыл комплекизиниң директорунга, оон Кызылдың педагогика училищезиниң күш-культура кафедразын удуртуп турган.
Өргелээр Чүвүрекович келир чылын 80 харлаар-даа болза, черле спортчу кижи болгаш, адак-бышкаа ам-даа чиик, тренер башкы ажылын салбайн ажылдап чоруур. Россия иштинге болгулаан улуг маргылдааларга өөреникчилери-биле кады чаңгыс эвес катап удуртуп алгаш, киржип чоруп турар.
Ө.Ч. Ондар Республиканың спорт болгаш өөредилге амыдыралында көскү кижи. Ооң дугайында чамдык кол фактылар:
Спортчу чедиишкиннерже орукту углап-баштап каан хостуг хүрешке баштайгы тренери Изаил Хусаинович Хасанов.
1968 чылда Тывадан бир дугаар хостуг хүрешке ССРЭ-ниң спорт мастери болган. Башкортостанның Октябрьский хоорайга РСФСР-ниң аныяктар аразынга (21 харга чедир) чемпионадынга 57 кил деңзиге мөңгүн медальды чаалап алган. Ол чүгле хостуг хүрешке баштайгы спорт мастери эвес, Тывага спорт мастери аттыг спортчулар турбаан болгаш, ол баштайгы спорт мастери-дир.
1964 чылда Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң школачыларының аразынга (49 кг чедир) хостуг хүрешке чемпионнаан.
1965 чылда Чита хоорайга аныяктар аразынга чемпионнаан.
РСФСР-ниң чыынды командазының кежигүнү болуп, бодунуң деңзизинге чуртта күштүг 6 мөгениң бирээзи деп санаттынып турган.
Шаңналдары болгаш аттары
Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, «Россия Федерациязынга күш-культура болгаш спортту хөгжүдеринге ачы-хавыяазы дээш» деп хүндүлел демдээ, Моолдуң шаңналдары дээш оон-даа хөй-хөй шаңналдарның эдилекчизи.
Амгы үеде Өргелээр Чүвүрекович Тывада эң-не улуг назылыг тренер башкы бооп турар. ККПИ-ге өөренип чораан студентилерниң, ылаңгыя физматтың студентилериниң мурнундан Өргелээр Чүвүрековичиге кадыкшылды, аас-кежикти, ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзеп ор мен.
(Чамдык материалдарны башкының допчу намдарындан база интернеттен алган).
/ Сергей ОЮН, өөреникчизи, Таңды кожууннуң улустуң депутады.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn