2026 чылда таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээр Бүгү-российжи мөөрейге Тывадан чеди төлевилел киржир. ТР-ниң Тудуг яамызының медээзи-биле алырга, мөөрейге киржир чагыгны Кызыл, Ак-Довурак, Шагаан-Арыг база Туран хоорайлар, ол ышкаш Кызыл-Мажалык, Тээли база Доора-Хем суурлар киирген. Олар тиилеп алыр болза, федералдыг бюджеттен акша деткимчезин алырлар.
Грантыларның хемчээли төлевилелдерниң киржип турар номинацияларындан хамааржыр. Кызылдың киржип турар 100-тен 300 муң чедир чурттакчылыг биче хоорайлар болгаш чурттакчылыг черлер категориязының тиилекчизин 113,794 сая рубль манап турар. Ак-Довурак, Шагаан-Арыг база Туран 5-тен 20 муң кижи чурттакчылыг хоорайлар бөлүүнде, ооң шаңналы 81,2 хире сая рубль. Кожууннар төптери 5 муң чедир чурттакчылыг черлер санынче кирип турар, олар 32,5 сая шаңналды ап болур.
Тиилеп алыры амыр эвес, бо чылын 435 чагыгны мөөрейже киирген. Ынчалза-даа Тывада чедиишкинче идегел бар, чүге дизе тиилелгеже дуржулга бар дээрзин ТР-ниң Тудуг яамызы санап турар. Чижээ, мурнундагы мөөрейге хары угда ийи тыва төлевилел тергиин деп үнелелди алган — ол дээрге Туран биле Кызыл хоорайларның саналдаан «Тываже кирер хаалга» биле «Тыва кавай» төлевилелдер-дир. Ол ышкаш амгы төлевилелдер мурнунда чылдарда тиилеп турган бот-идепкейлерниң уланчызы-дыр. Чижээлээрге, «Тыва кавайдан» Национал парктың чаагайжыдылгазының ийиги кезээ болур «Тываның тос хаалгазы» деп төлевилел төрүттүнген.
2023 чылда ак-довуракчыларның тиилээн «Ак тоолчургу чугаа» төлевилели-биле хөй аал чурттаар бажыңнар кварталының кол кудумчузун амгы үениң дизайны, арт-объектилер болгаш дыштаныр зона-биле чаарткан. Бо чылын 9 дөрбелчин метр шөлге рынок павильонун тударын планнап турар.
Шагаан-Арыг мөөрейге ийи удаа — 2022 биле 2025 чылдарда «Көшкүн чоннар парыгы» биле чоок-кавызында девискээрни чаагайжыдар төлевилелдери тиилээн. Шагаан-арыгжылар чаагайжыдылганы уламчылаары-биле 20 футбол шөлү хире черге дең, ниитизи-биле 14 га девискээрни чаагайжыдып, долгандыр херимнээш, ногаанчыдар сорулгалыг.
Туран хоорайның 2025 чылда федералыг Р-257 автомагистральдың Тываже кирер оруун чаагайжыдар төлевилели мөөрейге ойнап алган. Ам Туранның чурттакчылары хоорайының төвүн секпередир сорулгалыг. Төлевилелиниң адын «Бирги көжүп келген чоннуң хоорайы» (Город первых переселенцев) дээр.
Мөөрейниң шупту 7 киржикчизиниң биргилеринге Кызыл-Мажалык, Тээли болгаш Доора-Хем суурлар хамааржыр. Олар ТР-ниң Тудуг яамызының төлевилелдер чогаадыр командазының дузазы-биле төлептиг планнарны белеткеп алганнар. Чижээлээрге, Кызыл-Мажалыктың «Өгбелерниң салгалдары» деп чогаадыкчы ат-биле адаан төлевилелин 2030 чылга чедир 4 чадага чарган. Суурнуң төп шөлүнге садыг-делгелге болгаш хемчеглер эрттирер зонаны тургузар. Дөрт чыл дургузунда 170 сая рубль-биле кожуун төвүн чаартыры көрдүнген.
Доора-хемчилер база суурунуң төп кезээн чаагайжыдар. Аңаа тус черниң иви темалыг чаңчылчаан архитектурлуг элементилерин киирген дизайн-биле каастап, концерттер эрттирер сценаны, агаарлап, дыштаныр зонаны, спортчу шөлдү тургузар. Дараазында «Тываның жемчужиназы» деп аттыг төлевилел-биле стадион чанын септээр сорулгалыг.
Бай-Тайга даш чонукчулары-биле алдаржаан кожуун дээрзи билдингир болгай. Олар совет үеде-ле тургустунган «Бай-Тайга» деп парыгын катап тургузар төлевилелин киирген. Бай-Тайганың чурукчуларының скульптуралары-биле каастаан девискээр тус черниң бир оназагай чери болур.
Тываның төлевилелдериниң кайызы федералдыг грантыга төлептиг болуру таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээр XI Бүгү-российжи мөөрейни түңнээн соонда, 2026 чылдың күзүн билдине бээр.
/ А. СОЯН белеткээн.
Чурукту ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn