ТР-ниң Баштыңы Чеди-Хөл кожуунче ажыл-агыйжы үнүүшкүн үезинде элээн каш объектилерге хыналданы чоруткан.
Чал-Кежигниң тараалаң ховулары
Республиканың удуртукчузу бир-ле дугаарында тараа шөлдеринге чедип, суггарылга системаларынче онза кичээнгейни салган. Кожууннуң суггарылга системалары эки ажылдап турар. Бүгү талазы-биле чаарттынган «Элегес» суггарылга системазы 1047 гектар черде болгаш бүрүнү-биле ажыглаттынып эгелээн. База бир чугула объект – Ак-Тал системазы. Амгы үеде ук объектиниң документилерин федералдыг акшаландырыышкынче белеткеп турар.
«Тус черниң ажыл-агыйлары планда көрдүнген 9177 тонна сигенниң 70 хуузун ажаап алган-дыр. Бүгү бергелерни ажып эрткеш, республикага аъш-чем хандырылгазын бүзүрелдиг хандырар бис дээрзинге бүзүрээр мен»– деп, ол чугаалаан.
Чеди-Хөлде «Западная» МТС-тиң (машина-трактор станциязы) чиңгине директору Сайхоо Опуйлааның чугаалааны-биле алырга, бо чылын Чал-Кежиг чоогунда сула биле фасольдуң ногаан болгаш кызыл ийи аңгы хевирин, картофельди болгаш мал чеминиң өске-даа культураларын тараан.
«Ооң мурнунда совет үеде бо черге совхозтуң тараа аймаан тарып турган. Хөй чылдарда чер ажыглаттынмайн чыткан. Чал-Кежигниң тараалаң ховуларын ажыглаар деп шиитпирлээн бис. Сула-даа, картофель-даа дыка эки үнүп чыдыр. Чаагай дүжүттү ажаап алыр боор бис. Шенеп тараан фасолювус база эки үнген-дир» – деп, Сайхоо Опуйлаа дыңнаткан.
«Западная» МТС-те бо хүннере 9 кижи ажылдап турар. Оларның баазазы болгаш техниказы Чал-Кежиг чанында. МТС-те бо хүннерде 50 хире техника бар. Оларның чамдыызы Тываның фермерлериниң холунда, ажыглалда. Республиканың бүгү фермерлери техниканы ажыглаар, ажыын көөр ужурлуг деп олар санап турар.
Ол ышкаш ук ажылга хамаарыштыр көдээ ажыл-агый сайыды Юрий Оруспайның медээлээни-биле алырга, мал чеминиң белеткели эрткен чылга көөрде, элээн шалыпкын чоруп турар. Бо хүннерге чедир сиген кезилдезиниң планының чартыы күүсеттинген. Эрткен чылын бо үеде 56 муң тонна сиген кестинген турган болза, а бо чылын 105 тонна бо хүннерге чедир белеткеттинген. Тараа-быдааның дүжүдү эки. А Таңдының болгаш Чеди-Хөлдүң тараажыларының тараазының дүжүдү ортумаа-биле 14,15 центнерде чоруп турар. Мал чемин чедер кылдыр белеткеп алыр аргалар бар. Кышка белеткелди эки деп санап болур.
Владислав Ховалыг база суггарылга системазынга болгаш дүжүтке хамаарыштыр бодалын илереткен:
«Эрткен чылын бо черге суггарылга системазын ажылдап кылган турган бис. Бо чылын ажыглалче киирип шыдапкан бис. Сентябрь ай үнүп, дүжүт ажаалдазының үези келди. Кылган ажылывыстың түңнелин көөр бис. 300 ажыг гектарга тарымал мал чемин, картофельди дээш өске-даа тараа культураларын тараан. Эң-не өөрүнчүг чүүл болза Чал-Кежигниң болгаш Элегестиң дыка хөй өг-бүлелери белен суггаттыг шөлге картофельди тарып алган. Дүжүт эки болган.
Часкы тарылга ажылдарын чогуур үе-шаанда эгелээр дугайында элээн сагындырыгларны удуртукчуларга бердим. Часкы тарылга ажылдарынга күзүн дүжүт ажааган соонда-ла, дораан дараазында сезонга белеткел ажылдары эгелээр ужурлуг. Бир эвес шак ындыг система-биле ажылдаар болза, үре-түңнелдиг болур ужурлуг. Келир чылын бо чылгы чедер-четпестерни эде өөренип көөрлер боор».
Ак-Тал болгаш Хөлчүк сумуларынче орук
Дараазында «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилел ёзугаар чоруп турар Ак-Тал болгаш Хөлчүк талазынче ниитизи-биле 1 километр 800 метр черде кылган орукту хынаан. Ажылдың 95 хуузу доозулган. Оруктуң кыдыгларын быжыглаар, орук демдектерин салыр ажылдар удавас доостур. Ак-Талга чедир 18 километр орук келир беш чылдың планында бар.
Республика Чазааның отчёдун таныштырып турар үеде Ак-Тал сумузунуң чурттакчы чонунуң киирген дилээ-биле оруктуң септелгезин кылганын демдеглээри чугула. Чоннуң киирген дилеглеринге болгаш санал-оналдарынга даянгаш, Тываның Баштыңының даалгазы-биле оруктарны чаартып турар.
«Сөөлгү беш чылда ниитизи-биле Тывада 700 ажыг километр регионалдыг оруктарны чаарткан. 2026 чылдың төнчүзүнге чедир ам-даа 126 километр, а 2030 чылга чедир 750 хире километр орукту септеп селиирин планнап турар бис. Эң-не ыраккы суурларже шынарлыг оруктар чедер ужурлуг. Түңнелдер бар, ынчалза-даа кылыр ажылдар ам-даа хөй» — деп, ТР-ниң Баштыңы демдеглээн.
Орук инфраструктуразын хөгжүдери республиканың мурнады боттандырар угланыышкыннарының бирээзи. Регионнуң улуг суурларындан аңгыда, ырак-узак сумуларын шынарлыг болгаш айыыл чок оруктар-биле хандырары – кол сорулга.
Сайлыгда көдээ культура одаа
Владислав Ховалыг улаштыр чоруткаш, «Сорунза» губернатор төлевилели-биле Сайлыг сумузунда көдээ культура одааның тудуунга четкен.
«Объектиниң ниити техниктиг белеткели амгы үеде 35-40 хире хуу. 2026 чылдың төнчүзүнге чедир тудугнуң ажылы доостур ужурлуг. Объектини график ёзугаар доозар дээш, темпини кошкатпайн ажылдаарын чагыдым.
Ол-ла суурда спортчу зал чок турган чүве. Ынчангаш Сайлыгга ангар хевирлиг спорт залын тудар дугайында шиитпирни хүлээп алган турган бис. Ажылын эгелеп турарын көрдүм. Аңгы-аңгы чылдагааннарның уржуундан ажыл арай-ла орай эгелеп турар болду» — деп, Тываның Баштыңы чугаалаан.
Сумуда болгаш школада спорт залдың чок болганы-биле дыка хөй оолдар, уруглар Хову-Аксы ортумак школазынче өөренип турар. Спорт залы туттунган соонда, ажы-төл ада-иезиниң чурттап турар черинде төрээн школазынга өөренип эгелээр дээрзинге бүзүрел бар.
Владислав Ховалыг хыналда соонда темпини суларатпайн, тудугну үезинде доозар даалганы ажылчыннарга берген.
Уругларга чылыг, чырык школа
Хову-Аксы ортумак школазының капиталдыг септелгезин база хынаан.
«Кожууннуң өөредилге эргелели чедер акшаны аңгылап берген-дир. Коллективтиң күжү-биле капиталдыг септелге ажылын кылган болду. Кончуг эки-дир. Чараштыр септеп кылган школага чаа өөредилге чылында оолдар, уруглар өөредилгезин эгелээн. Чылыг, чырык класстарлыг школа дээрге-ле дыка эки ышкажыл. Чаа септеттинген школага ажылдаары, өөренири башкыларга-даа, ада-иелерге-даа эптиг байдалды тургузуп турарын билдим. Чедер-четпестер черле бар. Школаның бассейнин келир чаа өөредилге чылында ажыглалче киирери планда көрдүнген» — деп, регионнуң удуртукчузу хыналда соонда дыңнаткан.
Суг шыгжамыры болгаш өске-даа объектилер
Хову-Аксы суурже суг сордуруп дамчыдар пунктуга четкеш, суг шыгжамырын хынаан соонда, Владислав Ховалыг демдеглээн:
«Бо суг шыгжамырын элээн каш чылдар дургузунда эчизинге чедир кылып шыдавайн турар бис. Бо удаада чүү херегин чугааладылар. Тускай эртемниг болгаш нарын дериг-херекселдиг специалистер херегин билдим. Удавас Новосибирск хоорайдан ындыг специалистер кээр. Ынчангаш чоокку үелерде ажыл чогумчалыы-биле доосту бээр боор».
Улаштыр хөй квартиралыг аварийлиг деп санаттынган эрги бажыңнарга четкен. Ниитизи-биле 10 ажыг хөй квартиралыг бажың бар. Бажыңнарның бир дугаар каъды соок. Ооң чылдагааны — бажыңнарның таваа эргилээн, ажыглалдан үнген.
Чылыглаашкынны чорудары чугула дээрзин республиканың удуртукчузу демдеглээн: «Бөгүн ол дугайында чугаалаштывыс. Сентябрьда ол ажыл доозулган турар ужурлуг. Бажыңнарның бирээзинче кирдим, көрдүм. Бажыңның ээзи-биле чугаалаштым. Кыжын, шынап-ла, соок дээрзин билдим. Бажыңның чурттакчыларга бүгү аргаларны ажыглап тургаш, бажыңын чылыглаарын аазадым».
Оон ыңай чаа туттунган хөй квартиралыг бажыңга баргаш, беш ажы-төлдүг аныяк өг-бүлениң оран-савазынга кирген. Беш ажы-төлдүң дөртүн азырап алган (опекун). Чылыг, чырык квартирада чеди кижи чурттап орар болган. Дөрт ажы-төлдү хайгааралынче алганы дээш өөрүп четтиргенин Тываның Баштыңы илереткеш: «Буян долган чүректиг улус бары өөрүнчүг-дүр. Силер ышкаш өг-бүлелер көвей болган болза, өскүстер бажыңы деп бажыңнар-даа турбас боор оң» — деп, ол чугаалаан.
Оон ыңай кожууннуң Төп эмнелгезинге четкеш, септелге ажылдарының кайы хире чоруп турарын хынаан. Эмнелгениң бир дугаар каъдында пациентилерни хүлээп турар, а кырыккы каътта септелге ажылдары чоруп турар. Ноябрьда иштики ажылдар доостур.
«Кызылдан Чеди-Хөлче чоруп олура, чамдык черлерде оруктарны эскердим. Оруктуң бо участогунче база кичээнгейни салыр болза эки-дир. Шораан Александрович-биле ол дугайында чугаалаштым» – деп, ТР-ниң Баштыңы ажыл-агыйжы сургакчылаашкынны доозуп тура чугаалаан.
Айдың ОНДАР.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn