Амыдырал-хандырылга адырының кышка белеткели, тудуглар, капитал септелгелер, орук айтырыглары болгаш өске-даа чугула хемчеглер республика девискээринде кайы хире боттанып турарын хынап көөрде, тус черлерже үнүүшкүннерни кылып, чурттакчы чон-биле ужуражып, оларның санал-оналын өөренип көөрү – Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның эң ажыглаар ынак аргаларының бирээзи. 2026-2027 кышкы одалга сезонунуң бүдүүзүнде ээлчеглиг ажыл-агыйжы үнүүшкүннер база катап эгелээн. Бо удаада, сентябрь 4-те, Чазак Даргазы Владислав Ховалыг харыысалгалыг сайыттар-биле кады Ак-Довурак хоорай болгаш Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик кожууннарже сургакчылап, хыналданы чоруткан.
Ак-Довурак хоорайның байдалы
Он бир муң ажыг чурттакчылыг Ак-Довурак хоорайның чагырга даргазы Руслан Монгуш чазак делегациязын уткуп алгаш, хоорайның ниити байдалын таныштырып, чоокку үеде шиитпирлээр айтырыгларны чугаалажып, объектилерже үнүүшкүннерни организастаан. Бир дугаарында 65 чыл оюн демдеглеп турар Ак-Довурактың 2 дугаар школазынга четкеннер. Ында бо хүннүң байдалы-биле 200 уруг эге школаның оран-савазында ийи ээлчегде өөренип турарлар. 1961 чылда туттунган ийи каът школага өөренир арга чок. Эргижиреп элээн оран-савага капитал септелге чорудары-биле 2020 чылда ажылды кылып чорутканын школа директору Игорь Булавко дыңнаткан. Ол үении-биле 11 сая рубль түңнүг төлевилел-санаашкынныг документацияның акшаландырыышкынын 7 саяга берген турган. Ол акша-хөреңги-биле школаның чүгле бирги каъды кылдынган. Бо хүнде ийи дугаар каъды септеттинмейн артып калган хевээр. Кайы хире ажыл негеттинип турарын караа-биле көөр дээш, коллектив боду шалаларын, ханаларын бузуп, катап база санаашкыннарны кылып, дилегни киирген. Байдалды өөренип көргеш, кичээлдер болуп турар школага кирип кээрге, өөреникчилер шугум чыскаалындан чараштыр септеп кылып каан улуг школазынга өөрениксеп турарын илереткен. Оон аңгыда школада күш-культура кичээлдерин эрттирер спорт залы чок. Дугуржулга ёзугаар Уругларның болгаш элээдилерниң спорт школазында кичээлдеп турар. Школа чанында спорт залын тудуп ап болур хостуг шөл барын көргеш, Чазак Даргазы капитал септелгени улаштырар болгаш спорт залын кылырынга санаашкыннарны кылып, хемчеглерни ап, федералдыг программаларже киирер аргаларны көөрүн Өөредилге яамызынга болгаш хоорай чагыргазынга дааскан. Ынчалза-даа бо бүгү ажыл дораан болу бербезин чурттакчы чон-биле ужуражылга үезинде сагындырып, республика бюджединден капитал септелгени чорудар аргаларны тып, спортзалды федералдыг программаларга киржип тургаш, кады ажылдажылга-биле чедип алырын демдеглээн. Тудуг-суур канчап-даа чаңгыс чыл иштинде болу бербес, бо бүгү ажыл мурнувуста 5 чыл дургузунда боттаныр ужурлуг дээрзин Владислав Ховалыг дыңнаткан.
Ак-Довурак хоорайның Ленин болгаш Молодёжная кудумчуларының белдиринде улуг спорт комплекизин тударынга эптиг, чылыг, чырык, суг четкилерин кииреринге белен хостуг чер бар. Аңаа Россияның «Күш-культура болгаш спорт сайзыралы» күрүне программазы-биле спорт комплекизин болгаш ооң чанынга ажык дээр адаанга спорт шөлүн кылыр. Ажылдар эгелей берген, бо хүнде төлевилел-санаашкын документациязын кылып турар деп Тываның спорт сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Владимир Тулуш дыңнаткан.
Улаштыр чоруткаш, Владислав Ховалыг Ак-Довурактың даг техникумунуң сургуулдары-биле ужурашкан. Ында бо хүнде «Аныяктар болгаш уруглар» национал төлевилелдиң «Профессионалитет» федералдыг программазы-биле капитал септелге чоруп турар. Инвестор «Ареал» компаниязының улуг деткимчезинге өөрүп турарын техникумнуң директору Байлак Күжүгет үлешкен. Компания техникумнуң дуңзаа кылыр шөлүн септеп берип, херек дериг-херекселдерни садып берип турар. Келир үеде боттарынга херек специалистерге быжыг билигни чедип алзын дээш, ай санында 15 муң чедир стипендияны болгаш чогаадыкчы ажылдыг башкыларга шаңнал акшаларны төлеп берип турар. Владислав Ховалыг сургуулдарга төрээн Тывазынга херек мергежилдерни чедип ап турарынга өөрүп, өөредилгезинге чедиишкиннерни күзээн. Техникумда дараазында угланыышкыннар специалистерин белеткеп турар: «Электри болгаш электромеханиктиг дериг-херекселдерни ажыглаары болгаш хандырылгазы (адырлар аайы-биле)», «Ажык даг ажылдары», «Ажыктыг казымал байлактар чыдынын чер адаанга казып тывары», «Ажыктыг казымал байлактар болбаазырадылгазы», «Информастыг системалар болгаш курлавырлар оператору», «Дуңзаачы (хол-биле болгаш чамдыызы механизациялыг дуңзаа», «Ажык даг ажылдарының машинизи», «Даг-руда дериг-херекселдериниң септекчизи», «Ажыктыг казымал байлактар болбаазырадыкчызы» болгаш «Повар, кондитер».
Хоорайны суг-биле хандырар станция тудуун бо чылын доозары – чугула айтырыг. Объектиде ажыл хүлээникчизи тускай мергежилдиг специалистери-биле ажылдап турар үеде чеде бээрге, ажылдың байдалын таныштырып, дүвүредип турар айтырыгны сайгарып, үш тала: ажыл хүлээникчизи, хоорай чагыргазы болгаш чазак кежигүннери – түңнелди үндүрген. Оон аңгыда чылыг-биле хоорайны хандырып турар котельнаяның одалга сезонунга белеткелин хынаан. Орук ара эмнелгениң халдавырлыг аарыглар салбырында чоруп турар капитал септелге ажылдарын, поликлиниканы кире дүжүп көрген. 2028 чылдың планынче улуг септелге кирип чыдар, ындыг-даа болза поликлиникага чыл бурунгаар ажылдарны эгелей бээриниң аргазын чугаалашкан.
Хоорай кудумчуларының болгаш «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» федералдыг төлевилел-биле кылдынган хөй-ниити шөлдериниң чаагайжыдылгазынга хамаарыштыр үнелелин берип, ногаанчыдылга ажылын ам-даа экижидерин саналдаан. Куу довурак кырында чыдар сайларны аштапкаш, кара хөрзүнден төп, тарымал сиген болгаш чадаң ыяштардан тарып алырын В. Ховалыг хоорай чагыргазынга сүмелээн.
Хоорайның 3 дугаар школазы капитал септелге соонда чаа өөредилге чылын чаарттынган оран-савазында эгелей берген. Ажыл хүлээникчизи «Депшилге» төлевилел-санаашкынныг документацияже кирбээн-даа болза, чамдык чүүлдерни таарымчалыг кылдыр кылып бергенин, ам-даа чедир кылыр ажылдар барын школа директору Руфина Ооржак дыңнаткан.
Барыын-Хемчик кожуун биле Ак-Довурак хоорай аразында көвүрүгнүң эргилеп-элээни-биле аңаа капитал септелге чорудары негеттинип турар. Бо дугайында айтырыгны база кожуун, хоорайның удуртулгалары-биле чугаалашкан.
Аксы-Барлык суурнуң ажыл-ишчи чону-биле ужуражылга капитал септелге кылып каан чараш культура бажыңынга чылыг байдалга эрткен. Барыын-Хемчик кожуунга хамаарыштыр кандыг ажылдарны кылып турарын, чурттакчы чонну кандыг айтырыглар дүвүредип турарын арыннарын көржүп алгаш чугаалашканынга чон таарзынган.
Чөөн-Хемчикте байдал
Бо ажыл-агыйжы сургакчылаашкынын Чазак Даргазы Владислав Ховалыг Шеми, Бажың-Алаак сумуларынче, Үстүү-Хүрээже угландырган. Шеминиң суурже кирер оруунуң узуну 15 километр. Ону асфальтылаар ажыл регионнуң орук фондузунуң акшаландырыышкыны-биле эрткен чылын эгелээн. Бүдүн республикага чедиштирер акша-хөреңгиниң шаа-биле эрткен чылын болгаш бо чылын 2-2 километр черни асфальтылап алган, ам-даа 11 километр бар. Шемижилер ол чедиишкининге өөрүп, ниити байдалды билип, 5 чыл иштинде бичиилеп кылбышаан, чаңгыс аай суур иштиниң кол кудумчузун катай асфальтылап алыр дугайында дилегни кииргеш, Тываның Баштыңындан дыңнаксаан харыызын алган. Бар чүүлүнге өөрүп, өкпелевейн, чылдар-биле бичиилеп кылыр болганынга чон чөпшээрешкен. Бо чылын Тывада шак мындыг орук тудуу Шемиден аңгыда, Кара-Хаак, Шамбалыг, Ак-Тал болгаш Булуң-Бажы суурларда чоруп турарын Тываның орук-транспорт комплекизиниң сайыды Шораан Чыргал-оол дыңнаткан.
Ангар хевирлиг спорт залының тудуу сумуда дооступ, сөөлгү чадазында келген. Суурнуң улуг-биче чурттакчы чону залының чанынга чыглып кээп, өөрүп четтиргенин илереткен. Одалга системазын кожар ажылдар чоруп турарын көргеш, кожууннуң удуртулгазынга аварийлиг байдалдар тургустунуп келзе, ону ажып эртеринге херек күштүг генератордан белеткеп алырын В. Ховалыг дааскан.
Чылгычы Чимит-Доржуевич Ондар аттыг Бажың-Алаак ортумак школазының одалга системазы сөөлгү каш чылдарда баксырап, өөренип, ажылдаарынга таарымчалыг байдалын чидирипкен турганын директор Чодураа Монгуш таныштырган. Уруглар кылын курткаларлыг, тоннарлыг өөренип, класстарга электри-биле чылыдар херекселдер салып аргастанып кыштааш, хемчээн алырын республиканың удуртулгазындан дилээн. Сургакчылаашкын үезинде школаның одалга системазын солуп, чаартып каанын, котёлду кожуп турарын көргүскеш, сентябрь 10-да шенеп одаарын болгаш ооң түңнелин дыңнадырын дугурушкан. Ам-на уруглар чылыг школага өөренир дээрзинге бүзүрел улуг. Сумунуң чурттакчы чону-биле ужуражылганы көдээ культура бажыңынга эрттирген. Бажың-алаакчылар суурунда чаартылгаларынга өөрүп турарын чажырбайн, республика баштыңынга болгаш ооң командазынга ажыл-ишчи чедиишкиннерни күзээн.
Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган бүдүүзүнде сураглыг Үстүү-Хүрээге чаагайжыдылга ажылдары кылдынган. Ол бүгүнү чедип көргеш, үнелелин берип, улаштыр кылыр ажылдар дугайын ажылчын байдалга Үстүү-Хүрээниң Камбы-ламазы Ооржак Буян башкы (Тензин Джурмет) болгаш «Үстүү-Хүрээ» автономнуг коммерциялыг эвес албан чериниң директору Игорь Дулуш-биле сүмелешкен. Эрги хүрээ ханаларын долгандыр болгаш оон тура чаа хүрээже чүдүкчүлерниң кылаштаар черинде брусчатканы чаткан.
Чазак Даргазының Хемчик хемниң барыын, чөөн талазында кожууннарже сургакчылаашкыны дүжүткүр болуп, шиитпирлээр өйү келген айтырыгларны чер-черлерге чурттакчы чоннуң аксындан дыңнап, демдеглеп ап, дараазында кылып чорудар сорулгаларны салган. Кожууннарже ажыл-агыйжы үнүүшкүннер ам-даа уламчылаар.
Надежда КУУЛАР.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn