Өг-бүле болуп чурттаанывыстан бээр 52 чыл эрте берген. Бо 2026 чылды Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылы кылдыр чарлаан болгай, ынчангаш бодувустуң өг-бүлевис дугайында сактыышкынны бижиир бодап алдым.
Мен 1949 чылда Суг-Аксынга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге — 7 кыс, 3 оолдуң ортуну болуп төрүттүндүм. Кады кырааным, өөм ээзи Виктор Канчыыр-оолович Хөр-Тайганың Алдыы-Соор деп черге 1952 чылда төрүттүнген. Өөм ээзи-биле 1974 чылда өг-бүле тудуп чурттап эгелээн бис. Алды ажы-төлдүг бис — 2 кыс, 4 оол. Хөй ажы-төлүвүс азырап, эртем-билиглиг кижилер кылдыр өстүрүп алыр дээш, кызып ажылдап чордувус. Мен уруглар садынга, өөм ээзи тудугжулап ажылдап турду. Бодувустуң уругларывыс-биле кады өскүс 4 дуңмавысты база азырап, өөредип, өглеп-баштап, бут кырынга тургустувус.
Шаг-үе өскерлип, улуг чурт ССРЭ буурап дүжерге, эде тургустунуушкун, рынок үези эгелээн. 1992 чылда Сүт-Хөл кожуунга «Ачы-дуза» деп биче бүдүрүлге тургузуп алдывыс. Ажылывыстың угланыышкыны — чонга ачы-дуза чедирери. Хеп даараар, чаш таарар, идик септээр, тудуг болгаш септелге ажылдары, мал болгаш чер ажыл-агыйы кылыр кылдыр документилерни кылгаш, ээн кагдынган, эрги бажыңны септээш, аңаа ажылдап эгелээн бис. 10 ажыг ажылчыннарывыс-биле керээ чарып алгаш, акша-шалың четчир, күрүнеге төлээр үндүрүглерни төлеп, ажылдап турдувус. Ол үелерде эки-даа, багай-даа чүвеге таварышкан чонувуска дузалажып чордувус.
1990 ажыг чылдарның берге үелери база турган. Албан организациялар болгаш чоннуң акша-шалыңы үнмес үелерде бүдүрүлгевиске чагыкчылар эвээжеп, орулгавыс чок болуп, бергедеп турдувус. Ынчалза-даа кожуунувус удуртулгазы, чагырыкчы Иван Монгуш биске дузазын чедирип, тараа, картофель тарып алыр үрезинни эгидилгелиг кылдыр чегдирип турду. Ажаап алган дүжүдүвүстү чардынган керээ ёзугаар санажып төлээш, арткан орулгазын ажылчыннарга үлеп бээр турдувус.
Тыва кижиниң байы – ажы-төлүнде дээр-ле болгай, бистиң, Саттарның, 6 ажы-төлүвүстен 17 уйнук, 2 ачы немешкен. Ажы-төлүвүстү кысказы-биле таныштырайн:
Долаана — улуг уруувус. Красноярскыга бухгалтер эртемни чедип алгаш, Пенсия фондузунга үр үеде ажылдаан. Оон хуу бүдүрүлге ажыдып алгаш, сүттен ак чем кылып турар. Быштак, курут база үскен далган, боова, боорзак кылгаш, барыын кожууннарның садыглары-биле керээ чаргаш, продукциязын дужаап турар. «Чаңгыс суур — чаңгыс бүдүрүлге» деп мөөрейниң алдын медалынга төлептиг болган.
Орлан Санкт-Петербург хоорайга чурулга академиязын дооскаш, Тыва үндезин культура төвүнде Тываның национал хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип чоруур. Ол – Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың алдарлыг чурукчузу, даш чонукчузу.
Мерген — күш-ажыл башкызы, даш чонукчузу. Амгы үеде кыштаг-хонаш кылып алган, мал-маган тудуп, малчыннап чоруур. Коданында инек, хой, өшкү, чылгы мал тудуп турар.
Чодураа — Даг-Алтайга техникум дооскан. Амгы үеде Сүт-Хөл кожуунда Социал төпте ажылдап турар. 2023 чылда өөнүң ээзи, 6 ажы-төлүнүң адазы, күдээвис Айдың Викторович Ооржак төрээн чуртун камгалаары-биле тускай шериг операциязынче чорааш, чонунуң амыр-тайбың чуртталгазы дээш тулчуушкунга маадырлыы-биле бажын салган. Улуг оглу Меңги Кызылдың эмчи колледжизин доозуп турар. Ийи кызы 7 биле 5 класстарны доосканнар.
Омак — хеймер оглум. Тываның күрүне университедин дооскан. Амгы үеде Кызылда Шииткел күүселдезиниң федералдыг албанында (УФСИН) кол инженер болуп, үр үеде шаңнал-макталдыг ажылдап чоруур. Ол 2 оол, 1 кыстыг. Улуг оглу Красноярск хоорайда ОБЯ-да өөренип турар.
Чуртталгада эки-биле кады багай таварылга туруп кээр чорду. Оолдарымның улуу 2 уруглуг тургаш, аар аарыгга таварышкаш, чок болуп, качыгдалга таварышкан бис.
Ажы-төлүмнүң уруг-дарыы өзүп башкарлып турар. Улуг уруумнуң оглу Бадый Сат ТывКУ-ну дооскаш, ажылдап турар. Ийи дугаар оглувустуң улуг уруу Айлаана Сат Красноярскыда Сибирьниң Д. Хворостовский аттыг күрүнениң уран чүүл институдунуң студентизи, чурукчу болур. Оон бичиизи Кызылдың башкы колледжизин дооскаш, уруглар садында ажылдап турар.
Амгы үеде чонувустуң, кожуунувустуң хөй-ниити ажылында идепкейлиг киржип чор бис. Өөм ээзи В.К. Сат кожуунда Хоочуннар чөвүлелиниң даргазынга соңгуткан. Мен ол чөвүлелдиң идепкейлиг кежигүнү мен.
Бо чылдың февраль айда «Черниң кижилери» деп төлевилелге кино тырттырар бөлүк келгеш, кино тырттырганнар. «Сүт-Хөл чонунуң амыдыралы» деп кинода кыштаавысты, мал-маганывысты база бисти чем кылып, хой дөгерип турарывысты база ус-шеверлерниң кылган эзер, чүгени, тыва идикти даараарын көргүзүп, тайылбырлыг кино тырттырды. Оон ол кинону телевизорга «Культура» каналга көргүстү. Кончуг солун болду.
Ынчангаш аныяк-өскенге «Күш-ажыл кижини каастаар» деп үлегер домакка дүүштүр чагыг болзун деп бодал-биле мону бижидим.
/ Лориса САТ, күш-ажылдың хоочуну.
Суг-Аксы суур.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...