| Хоорай хүнүнге уткуштур |
Белоцарск (амгы Кызыл) хоорайны 1914 чылда хаанныг Россияның Тывага эрге-чагыргазы Урянхай крайның төвү кылдыр Бии-Хем биле Каа-Хем хемнерниң белдиринге тудуп эгелээн. Баштай туткан бажыңнарның аразындан чүгле чаңгыс бажың туткан олчаан ол-ла хевээр бо хүннерге чедир турбушаан. Бай орус садыгжы Георгий Сафьяновтуң улуг уруунуң ашаа судья Барашков кадайының акша-хөреңгизи-биле 1914–1915 чылдарда ол бажыңны туткан. Бир эвес үннүг болган болза, бо бажың Кызылдың төөгүзүнүң дугайында хөйнү биске чугаалап бээр ийик. Кызылдар биле актарның аразынга 1919 чылда тулчуушкунну, ооң-биле деңге туткан бажыңнарның ол тулчуушкун үезинде өрттенгенин, бай садыгжы Георгий Сафьяновтуң оглу Иннокентий Сафьянов 1920 чылда Белоцарск хоорайны Кызыл хоорай кылдыр эде адаарын саналдаанын, 1921 чылда Россияның большевиктериниң коммунисчи партиязының тус чер организациязының конференциязы, а 1925 чылда Тываның революстуг аныяктарының бирги съездизи эрткени дээш оон-даа өске.
Бо бажыңга 1920–1930 чылдарда ССРЭ-ниң Тыва Арат Республикага төлээ чери, ооң соонда бичии уруглар эмнелгези, 1960 чылдарда Тываның күрүне филармониязы дээш өске-даа организациялар турган. Амгы үеде ында “Саян” ансамблиниң хоочуннарының төвү болгаш Алдан-Маадыр аттыг музейниң культура талазы-биле салбыры турар.
Тыва АССР-ниң Министрлер чөвүлелиниң 1977 чылдың апрель 5-те үндүрген доктаалы ёзугаар бо бажыңны төөгүнүң тураскаалы кылдыр чарлааны, күрүне кадагалалынга хүлээп алганы ону камгалаан.
Кызыл хоорайның Ленин биле Комсомольская кудумчуларының белдиринде бажың 1914–1915 чылдарда туткан бажыңнардан чааскаан арткан чаңгыс бажың.
Ш. МОҢГУШ.
Кызыл хоорайның чурттакчыларының чуруктары.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn