Октябрь 7-де Үстүү-Хүрээни чалбыыш от бүргей апкан видео-медээ интернет четкизинге дыргын тарап, чоннуң дүвүрелин оттурупкан.
2008 чылда РФ-тиң ынчангы онза байдалдар сайыды, амгы үеде Россияның Маадыры Сергей Шойгунуң болгаш тыва чүдүкчү чоннуң деткимчези-биле туттунгаш, сөөлүнде регионалдыг ужур-уткалыг культурлуг өнчү апарган «Үстүү-Хүрээниң» тудуу каш-ла минута дургузунда өрттенген. Баш бурунгаар дыңнатканы-биле алырга, өрт чырык-биле ажылдаар котёлда үрелиишкинден өөскээн болган. Өрттен кым-даа когараваан.
Октябрь 8-те Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Москвага ажыл-агыйжы сургакчылаашкындан чанып келгеш, Үстүү-Хүрээни катап тургузарының дугайында чугааны чорудар дээш, ажылчын хуралды дарый чыгган. Ужуражылгага Тываның Камбы-ламазы Гелонг Лоден Шераб, Россияның буддистер Ассамблеязының удуртукчузу Пандито Камбы-лама Гелек Нацык-Доржу, Тываның Баштыңының шажын талазы-биле чөвүлекчизи Игорь башкы база «Үстүү-Хүрээ» деп дириг хөгжүм болгаш сүлде-сүзүктүң делегей чергелиг уран чүүл фестивалының үндезилекчизи Игорь Дулуш дээш өскелер-даа киришкен.
Октябрь 9-та Чөөн-Хемчик кожууннуң девискээринде Үстүү-Хүрээге Владислав Ховалыг келгеш, бүдүн арткан тудугларны болгаш тураскаалдарны хынап, хүрээни катап тургузарының дараазында базымнарын буддийжи чүдүлге баштыңнарының болгаш чогуур албан черлериниң төлээлери-биле сайгарып чугаалашкан.
«Өрт болган соонда, мында чыглып келдивис. Ол-ла черге улаштыр чаа хүрээ тудуп болур бис бе дээш тудугжуларга, эксперттерге өрттен арткан ханаларны болгаш тудугнуң таваан шинчилээр даалганы бердим. Хүрээниң бодун дарый аштап-арыглаарын диледим» – деп, Владислав Ховалыг чугаалады.
Оон ыңай чаа хүрээ тудар черни база шилип көргеннер. Ол дугайында Владислав Ховалыг мынча диди: «Чаа черни база көрдүвүс. Бодаарымга, дыка таарымчалыг, шын чер шилип ап турар-дыр бис. Ынчалза-даа шилип алганывыс девискээрге шинчилел ажылдарын чорудар бис. Ооң мурнунда хүрээни тууйбу болгаш ыяштан туткан турган болза, ам чаа хүрээни бетон болгаш даштан тудар деп бодап тур бис».
Оон аңгыда «Үстүү-Хүрээниң» бурунгу тудуунуң ханаларының дугайында база чугаалашкан. Ук тудугнуң бир ханазы бусту берген. Ону быжыглаар дугайында даалганы специалистерге Владислав Ховалыг берген.
Чаа-даа, бурунгу-даа тудугларның ажылы келир чылын эгелээр.
Өртке чидирген когаралдың хемчээлин инженер-техниктиг хыналдалар соонда тодарадыр. Тываның Лицензия болгаш хайгаарал албанының даргазы Эртине Намданның чугаалааны-биле алырга, экспертиза келген соонда, материалдарны Россияның Культура яамызынче чорудар.
«Хүрээ 2013 чылдан эгелеп Культура өнчүзүнүң күрүне реестринче кирген. Когаралывыс элээн улуг болуп турар. Ону катап тургузар ажылдарны хоойлу-дүрүм ёзугаар чорудар бис. Бодувустуң талавыстан бистен хамааржыр чүүлдерни доозазын кылыр бис» — деп, Эртине Намдан дыңнатты.
Тыва Республиканың Камбы-ламазы Долаан Уржанай хүрээниң төөгүлүг ужур-утказының дугайында чугаалады. Үстүү-Хүрээ Тываның кол буддийжи төптериниң бирээзи чораан. Маңаа лама башкылар философия, астрология, тантра, медицина эртемнерин өөренип турган.
Ооң чугаазы-биле алырга, өрттенген үнелиг чүүлдерниң аразында эрги хүрээден дамчып келген Чже Цонхапаның бичии алдын дүрзүзү база турган.
«Бөгүн мында бурганнар дүрзүлерин чыып тур бис. Ажыглалче кирип болур хирезин чаартыр бис. Өрт, суг айыыл-халавы дээн ышкаш мындыг таварылгаларда диргизип каан номналывыс дүрзүлерни каггаш чоруй баар. Ол овур-хевирлерни алгаш, катап ажыглалче киирип болур кылдыр чаарткаш, база катап арамайлаашкын номун номчуп, диргизип чалаар апаар бис» – деп, Долаан Уржанай чугаалады.
Октябрь 9-туң хүнүнде комплекске бүгү республиканың лама башкылары чыылган. Оларга Россияның буддийжи университединиң студентилери база катчып келген. Өрттен арткан бок-сакты аштап, ол черни арыглап, 1001 Будда дүрзүлерин чыгган.
Оон аңгыда тус черниң чурттакчылары чүдүкчүлер база ажылга киришкен. Оларның бирээзи Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунуң чурттакчызы хоочун Шириин Моңгуш хүрээниң өрттенип калганынга хомудап турарын чугаалады:
«Алыс чуртум Хөндергей, ынчалза-даа бо үеде хоорайда чурттап турар мен. Бөгүн оон чедип келдим. Мен бо хүрээни эң-не эгезинде кылып эгелээнинден бээр чүдүкчүзү мен. Бодум болгаш ажы-төлүм, өг-бүлем, уруг-дарыым шупту хүрээниң тудуунга киржип, дузалажып турган бис. Чүдүлгелиг улуска элээн аарышкылыг согуг-дур деп байдалды өөренип көрүп тур мен. Чоннуң тудуп алган хүрээзи хенертен мындыг байдалга таваржырга хомуданчыг-дыр. Ынчалза-даа чонувус дөмей-ле ооң мурнунда дег тудуп үндүрүптер дээрзинге бүзүрээр-дир мен».
Ол ышкаш тус черниң эрге-чагыргазы база ол хүн комплекстиң девискээринге келген.
«Ыдыктыг Үстүү-Хүрээвистиң айыыл-халапка таваржы бергени биске улуг чидириг-дир. Делегей чергелиг, төөгүлүг чүдүлге чери – тыва чоннуң чоргааралы чер болгай. Холувус сула салбайн, ам база катап демнежипкеш, чаа хүрээни тудуп алыр бис деп чүвени медереп билип тур бис» – деп, Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыргакы суму чагыргазының даргазы Сайлык Куулар чугаалады.
Чаа хүрээ тудуун деткиир дээш, регионнуң «Содействие» фондузу өргүл чыыр аңгы агар санны ажыдар дугайында билдириишкинни банкыже киирген дугайында фондунуң удуртукчузу Артыш Иргит дыңнатты. Квитанциялар болгаш чарыгдалдар дугайында медээлерни фондунуң сайтызынга салыр, QR-кодту ажыглап болур. Медээлерни хүннүң-не чаартыры планда көрдүнген.
Айдың ОНДАР.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn