Өвүрнүң Дус-Даг сумузундан чер-чуртунуң хөгжүлдези база чонунуң чаагай чоруу дээш шудургу ажылдап, дайылдажып чораан өгбелеривиске тураскааттым.
“Төөгү билбес – төөрээр, төрел билбес – түрээр” деп үлегер домакты сагып чоруур бис. “Тываның төөгүзү” деп номда бижип турары-биле эрте-бурунгу үеде Таңды-Уула дагларының мурнуу чүгүнде Дус-Даг дагларының девискээринге 10 аңгы хевирниң даштан кылган херекселдер (янзы-бүрү кескилер) тывылган. Шак-ла ындыг чарык тиглиг куй Дус-Дагның Алдыы-Дуругда бар. Солун чүүлү мурнундан киргеш, иштинде ийи хаяның кыдыында тепкииш орукту чавыдактап алгаш, адаанда талыгырда сугже, кыдыында солун чүүлдерни көрүп чорааш, артында чарыктан үнүп кээр. Оон үнүп келгеш көөрге, дүдүскектиг карак чылчырыктаар далай ышкаш ак-көк Успа-Хөл чалгып чыдар. Дус-Даг сумузунда шак-ла ындыг чараш черлер – авамның даайы В.Ш. Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Караның халый бергени Үстүү-Туруг, бичии үстүнде – Шаалааш (шапкын хемниң Таңды-Уула бедигээжи хаядан шурап баткан чараш чери). Ол хем дески черге ийи чарлып Торгалыг база Ак-Тал хемнер болуп баткаш, сөөлүнде Алдыы-Туруг кыдыынга келгеш, каттышкаш, Кош-Теректи таварааш, Успа-Хөлче кирген. Ак-Талдың кыдыында хову ортузунда Чүрек ышкаш чараш Морту деп бедик тей бар. Бодап кээрге, бир тускай Дус-Даг биле Торгалыгның чүрээ ышкаш чоргаар турар. Бурун кижилер хемнер кыдыынга, улуг хаттан камгаланыр ыжык черлерге турумчуп чурттап чораанының демдектери деп болур. Ол тывылган даш херекселдер бистиң республикага кижи төрелгетенниң чурттап, хөгжүп чораанын эртемденнер бадыткаан.
Улусчу чаңчылдар – кижиниң баштайгы базымнарынга орук айтыр компас, амыдыралчы сагылгаларынга, этиктиг, эстетиктиг көрүжүнге, сыыгавас дамырак дег, эгээртинмес курлавырлыг. Ол дугайында тыва улустуң “Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас” дээн мерген үлегер домаа бадыткап турар. Бурун өгбелерниң чаңчылы-биле кижи бодунуң чеди ада-өгбелерин билир болза, ынчан улуг аас-кежик келирин демдеглеп турарында ужур-ла бар.
Бистиң ада-иевис Михаил Дыңгылдаевич Чамбал-оол биле Дыртый Чосумаевна Донгактың 10 ажы-төлү-биле 7 ада-өгбелерин санаарга мындыг. Бир дугаар салгалга мен база шупту 10 кады төрээннерим хамааржыр. Ийи дугаар салгал – ада-иевис Чамбал-оол Дыңгылдаевич, Дыртый Чосумаевна Донгактар. Үш дугаар салгалга ачамны база авамны азыраан кырган-ачаларывыс Дыңгылдай Донгак, Чосумаа Донгак, кырган-аваларывыс Долчаң Донгак, Семис Донгак хамааржырлар. Дөрт дугаар салгалга авам-ачамның төрээн адалары Бады Донгак биле Сундуй Монгуш, төрээн иелери Балчый Донгак биле Эдераа Донгак хамааржыр (8 кижи). Беш дугаар сал- гал – ачам-авамның кырган-ачазы Сүрүнчап Донгак, кырган-авазы Седивел Донгак (шупту 16 кижи). Алды дугаар салгал авам-ачамның кырган-ачазының ада-иези Ылыы Донгак биле Чиңзелиг Донгак (шупту 32 кижи). Чеди дугаар салгал кырган-ачавыстың кырган-ачазы Чавыр-Хам (шупту 64 кижи) өөнүң иштиниң ады билдинмес.
Чаңчыл ёзугаар өрү чоктаан чеди ада төөгүзүн адаарга мындыг: 1 дугаары бис, ачам, 2 дугаары кырган-ачам, 3 дугаары Элиңзем, 4 дугаары Холуңзам, 5 дугаары Элиңим, 6 дугаары Холуңум, 7 дугаары Холбуңум. Амгы үеде төрел бөлүктүң эң бичии чаштарын база хоочуннарын санаарывыска, 215 кижи четкен. Түңнелинде 7 ада-өгбеден 11 ада-өгбе чедир даңзызын чыып, бүрүткелди тургустувус.
Ачавыс Михаил Дыңгылдаевич Чамбал-оолдуң ызыгуурун алырга, Чавыр-Хам деп өгбениң (өөнүң иштиниң ады-сывы билдинмес) салгалдары болуп турар бис. Амыдырал-чуртталгазы ол үеде Урянхай чуртунга эрткен. Ооң оглу Ылыы (Ырыыл) Донгак, өөнүң ишти Чиңзелиг. Оларның оглу Сүрүнчап Донгак, өөнүң ишти Седивел. Сүрүнчап Донгактың 2 дугаар оглу Бады Донгак, өөнүң ишти Балчий. Оларның ажы-төлү: дун оглу Сүндүп, уруу Агараң, оолдары Чамбал-оол, Чамзырай, Маадыр-оол. Кырган-ававыс чок болган соонда, оолдарын төрелдеринге азырандыга берген. Бис ол кырган ада-иевистиң салгалдары болур бис.
Сүрүңчап Донгак Сүзүк шерииниң эрес-дидим дайынчызы база Хомду дайынының киржикчилериниң бирээзи болур. Ол кончуг ажыл-ишчи бай-шыдалдыг кижи чораан, хою безин муң баш чедип турган. Урянхайлар чуртунуң Дус-Даг сумузунга Чоза деп черге 1847 чылда төрүттүнгеш, 87 хар чедир чурттааш, Тыва Арат Республика тургустунгаш, он үш чыл нүүрүнде, 1934 чылда, чырык өртемчейден чарлып чорутканын бис, ооң салгалдары, утпаан бис.
Ачавыс Михаил Чамбал-оолдуң (Донгак) азыраан ачазы Дыңгылдай Манзырович Донгак. Дыңгылдай Манзыр оглу Донгак 1878 чылда Урянхай-Тывазының Дус-Даг сумузунга төрүттүнген база 1960 чылда аңаа мөчээн. Ол кырган-ачавыс шудургу эрес-кежээ болгаш Дус-Дагның дузун казып, барбаларга долдур куткаш, шарыларынга дергилеп чүдүргеш, Улуг-Хем, Таңды, Чөөн-Хемчик кирип, тараа биле арбайга солуп, чонун, ажы-төлүн база моол кожаларын азырап чораан. Ынчалдыр эрниң эрези болгаш чоннуң макталдыг ыр-шоорунга киргени улуг чоргаарал. Сөөлүнде авамның даайы Виктор Көк-оол артист “Дыңгылдай” деп ырының аялгазын бижип, хөөмей- сыгытка чаттылган төөгүлүг ырыны чогааткан.
Өөнүң ишти Долчаң (Майтак) Балчыровна Донгак, 1892 чылда Чөөн-Хемчиктиң Ишкинге төрүттүнген база 1965 чылда Дус-Дагның Торгалыг суурга мөчээн. Кырган-ававыс эът-кеш эттээр, дүк хоюдар, даараныр шевер кижи чораан. Биске янзы-бүрү чараш хепти (чүвүр, бөрт, тон, идиктерни) бичии када даарап берип чораанын сактыр бис. Дыңгылдайның ажы-төлү: дун уруу Тас Дыңгылдаевна Донгак (1907 чылда төрүттүнген – 1979 чылда Улуг-Хемге бурганнаан), оолдары Сендажы Дыңгылдаевич Донгак (1911 Чозага төрүттүнген, 1981 чылда Дус-Дагның Торгалыг суурга бурганнаан), азыраан оглу Чамбал-оол Дыңгылдаевич Донгак (Дус-Даг суурга 1919 чылда төрүттүнген, 1986 чылда Кызылга бурганнаан).
Одай-Сүрүн биле Бадының оолдары: Доржукай, Чамзырай, Маадыр-оол база Дыңгылдайның азыраан оглу Чамбал-оол Өвүр кожуунун тургусчуп, комсомол, партия, суртаал база удуртур ажылдарга шудургу ажылдап чорааннар. "Ада көрбээнин оглу көөр" дээн ышкаш амгы үеде Өвүр кожууннуң чагыргазында Айдыс Алексеевич Куулар база Хурал даргазы Анай-Хаак Ивановна Лопсан-Серен (9-10 дугаар салгалдары) эки ажылдап чорууру улуг чоргаарал.
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, күш-ажылдың хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...