Дыка чараш лактап каан хөм ногаан сумка. Турум, тургузуп каарга, чемодан ышкаш, аңдарылбас, хевири үрелбес. Кыдыында светофорнуң кызыл, сарыг, ногаан өңнерин илереткен төгериктер чуруу бар. Ооң соонда ыяш пенал, өңнүг карандаштар, демир-үжүктер... Ак фартук, бантиктер, гольфалар... Бо бүгүнү авам кыжын-на садып эккеп эгелээн. Меңээ чүгле көргүзүп кааш, чамдыкта көргүспейн-даа, үргүлчү шоочалыг турар аптараже суп каар кижи. А мээң школа барып, өөрениксеп турарымны деңнээр чүве тыппас мен: шуут-ла кыптыгып турар. Ада-иевис ажылдап турда, аптара дүлгүүрүн тыпкаш, чараш сумкам-биле мага хандыр ойнап-ойнап, дедир суп каар турган мен.
Үрде манаан хүнүм-даа келген. Август 31. Ол үеде ынчан-на чыскаалып каапкаш, сентябрь 1-ден тура өөрени бээр турган болгай. Форма, ак фартук, бантиктеримни кежээ чогум белеткеп каан. Ол хирезинде авам, ачам эртенги үеде ажылдап чорупкаш, келбейн туруп бергеннер. Соңгадан көөрүмге, чараштыр кеттинипкен уруглар, оолдар школаже шуужуп-ла турар. А мээң узун болгаш чоон, ийи холдуң адыжынга безин сыңмас, кылын, дыраттынмас алдын-сарыг чажымны чүгле авам боду өрүүр турган. Бодум хамаанчок, угбаларым-даа орта өрүп шыдавас. Салбарара берген соңга бакылап халып турумда, ада-ием кире халчып келген соонда, авам мени хепкерипкеш, чажымны ийи кылдыр өрээш, ачам-биле иелдиривисти школаже чорудупкан. Орук ара ачам менден: «Самбыра деп чүү чүвел, билир сен бе, уруум?» – деп айтырып чоруур чүве. Мээң ааспыраам аттыг: «Билир-ле мен: чугай-биле бижиттинер ханада азып каан улуг кара демир-ле-дир» – деп бо мен. «Чүгле кара демир болбас, хүрең ыяш база болгулаар, ам көрүптер сен» – дээш, тайылбырлап берди. Азыгдан ээптеривиске, школаның дыка улуг девискээри көстүп кээп, чыскаал-даа барааны чок болду. Озалдап калганымны, чыскаал төне бергенин билип кааш, холумну ачамдан ушта соккаш, шугулдап чоруурум аттыг. Башкылар өрээлинче ачам мени эдертип киире берди. «Башкың бо-дур, Сайын Билдин-Көк Монгушовна дээр» – деп таныштыргаш, чүү дээр ийик дээнзиг, менден харыы манап тур. Туражоок, арга чадаарда: «Экии, башкы!» – деп мендилешкеш, бажың чанында тарып алганывыс кызыл мак, сарыг-кызыл календула, янзы-бүрү өңнүг ромашкалардан үстүкү класс өөреникчизи Марина угбамның кылып берген боондаан баштайгы башкымче сундум. Башкы аажок хүлүмзүрүп, чечээмни алгаш, бажымны суйбап каан. Кады өөренир эштеримни-даа көрбээн мен, чыскаалга-даа турбаан мен, ол дээш-ле хомудаарым кончуг болган.
Эртенинде өөредилге-даа эгелээн. Улуг кара демир боор бе, шынап-ла, хүрең ыяш самбыралыг, ийи талада эңдерик соңгаларлыг, класстың иштинге туруп алгаш, холдарны чылдыр туттунар ийи улуг борбак контрамарка печкалыг, дыка бедик, улуг класска өөрени бердивис. Үжен ийи кижи өөренирге, хөйүвүс-даа кончуг. Шимээннии кончуг болгу дег, ынчалза-даа дуржулгалыг башкывыстың быжыг холдарында улус чүү боор, кыймыш безин дивес бис.
Акыларым «Үжүглелдеринден» номчуп өөренип алган, школа кирбейн тургаш-ла, бирээзиниң «Төрээн чугаазындан» «Үш адыг» деп тоолду үжүглеп олурар турган кижиге бир дугаар «А» деп үжүктү өөренири чалгааранчыг-даа болза, эштерим өттүнүп, «а – аа, о – оо» деп каап олурар мен. Чоорту шииледир өөрени берген бис. Номчуттунары, номчаан чогаалының утказын чугаалаары дег магалыг чүве чок. А санга ылап-ла дыка кызып өөренип турган мен. Ийи арга-биле бода, үш арга-биле бода деп каан ыяш будуунда кушкаштар чуруктарлыг кончуг кылын, ногаан карттыг «Математика» деп номну хөөннүг-хөөн чок ажыдып, шырбайып-ла турар кижи ийин мен. Башкывыс «5»-терни харам чокка салып-ла турар, улдуң бүрүзүнде тергиин демдектерлиг доозар турдум. Ийи-чаңгыс «4»-терим көвүдээш, айтырыг кырынга туруп-туруп, дөмей-ле тергииннер санынче кире бээр болгай мен.
Башкывыстың шыңгыызы-даа кончуг: кичээл үезинде артык чүве чугаалатпас, кайы хамаанчок кичээл үстүрбес, 3 класска ийи дугаар ээлчегге өөренир турувуста безин, караңгылааже дээр кичээлдерин албан төндүр эрттирер. Өөредип турда кончуг-ла. Билбейн турар хире апарза, самбырага тургузуп эккелгеш, тайылбырлавышаан, бүдүн класстың дузазы-биле бодадып үндүрүптер.
Башкывыс өөреникчилериниң амыдыралын база дыка эки билир. Оларның эрге-ажыктарын камгалаары аажок турган деп сөөлүнде билип каан мен. Белеткел болгаш 1-ги класска ийи чыл улаштыр ада-иелер оочурлап чемгерер турган. А бистиң сумкаларывыска ном, кыдырааштарывыс аразынга стакан биле омааш чоруур хостуг черни тып алыр бис. Чемненирде, парта кырынга чадыптар клеёнкаларны уштуп салгаш, стаканнарывысты салыптарывыска, аңаа эъттиг быдаа, сүттүг быдаа азы шай кудуп бээр. Ооң-биле далган, хуужуур-даа бээр. Чемненип каапкаш, саваны суккулап алыр, бажыңынга баргаш чуур. Эртенинде ойнаар дээш чуурун уттупкаш, мөлдүк-калдык онаалгалар кылып четтикеннеривис хирлиг савалар дээш кончуттуруп-даа турар бис. Шак ол чемгерилге үезинде үргүлчү чүгле шай биле печенье эккээр ада-иеге, эккеп үлээн чемин чивейн барган авага сагындырыг берип турганын дыка сактыр мен. Бир эживистиң авазы – эмчи. Чемгерген соонда, албан витаминнер үлеп бээр чаңчылдыг турган. Кичээл үезинде бир-ле оол соңгадан көрүп каапкаш, дүрген-не: «Чемгерер келди-ле!» – деп алгыра кааптар. Бис коңга эдерин-даа манавас, каңгыр-коңгур дээн соонда, ном, кыдыраажывыс хаап, парта азыынче каггылапкаш, сумкаларывыста стаканнарывысты дааштыы кончуг уштуп-ла эгелээр бис. Кандыг стакан чок дээр боор: баалыңныг, ак-демир, шаажаң, улуг, бичии. Чем чиир деп барганда, башкының чугаазы-даа херекчок апаар үе турганы ол. Ам сактып кээрге, дыка чаптанчыг.
Бир-ле катап бир эживис кичээл үезинде моорай берген. Башкывыс Билдин-Көк Монгушовна дыка дүрген эмчини кыйгыртыпкаш, деткерилдирип, хемчээн ап, аңгы өрээлге аппарып алгаш, ачазын база келдирипкен. Хөөкүй эживистиң авазы чок, чүгле ачазы-биле чурттап турган. Ынчангаш идик-хевинге кам чок, бодунуу-биле кеттинип алгаш келгилээр чүве. 1980 чылда Москвага болган олимпиаданың ылгавыр демдээ болур чаптанчыг хүрең адыг оглунуң чуруун хөрээнде хап каан ак футболказын өөренир хүрең платьезиниң кырындан кедип алгаш келген. Ынчан база-ла башкывыс эдертип алгаш үнгеш, эде хепкерип алган кирип кээр чүве. Оон эгелээш-ле, эскереримге, башкывыс ол эживистиң идик-хевин үргүлчү көрүп, садып эккеп бергеш, кедирип-даа турар чүве.
А башкымны өттүнүп ойнап турганымны ам-даа утпас мен. Школа назыны четпээн ийи кыс дуңмам биле кожавыста оларның эжин улуг сандайларны стол кылгаш, бичии сандайларга олурткаш, башкылап-ла турар мен. Ачам ногаан демир-биле бичии самбыра кылып берген. Аңаа чугай-биле бижидип, кыдырааштарга үжүктер, саннар бижидип, демдектер салып, номчудуп, өөредип шаанга-ла кирер мен. Артында-ла ак-көк күскү-часкы тонумну кетпейн, эктим кырынга сала каапкаш, адыыргап олургулаар болгай мен. Сериин класска ынчаар ажылдап турган башкымны өттүнерим ол. «Башкы-башкы» деп ойнаар боорувуска, авам меңээ кызыл демир-үжүк садып берген, узадыр ушта тыртыптарга, самбырада бижиктер, чуруктар айтыр башкыларның херексели апаар: «указка» деп кончуг эт ол болгай. Ачам школага оолдарның күш-ажылын база башкылап турган. Чазанырда, чоңгу каракче кире бербезин дээш кедер камгалал карак-шили-ле турган хевирлиг, меңээ бирээзин эккеп бээрге, ону-даа кедипкен олурар мен – башкывыстың овур-хевиринче кирерим ол ышкажыл.
Бистиң башкывыс болурундан аңгыда, Билдин-Көк Монгушовна школаның өөредилге эргелекчизиниң өөнүң ишти, быжыг чөленгиижи, дузалакчызы, студент, өөреникчи ажы-төлүнүң авазы турган. Өөнүң ээзи – математика башкызы Оолак Самбыңович Дулуш дыка хөй чылдарда өөредилге эргелекчизи бооп ажылдап чорду. База бир эки сактыр чүвем – башкывыстың ырлаары. Фестивальдарга, көрүлделерге үргүлчү ырлап чораан. А эң-не уттундурбас, кулактарга ам-даа дыңналып кээр, назы-хары улгадырга-даа, ол-ла хевээр артып калган онзагай эртинези – башкывыстың чайтылаар каткызы. Аныяксыг, ындынныг, кижини чашкы үезинче ээлдириптер ыяңгылыг шак ол каткыны душ бооп ужуражы берген санывыста-ла дыңнаар бис. Дужуп кээривиске, башкывыс бисти дыка таныыр болгаш шуптувусту утпаан, кижи бүрүзүн сонуургап айтырар.
Бир-ле чылын Арбатка дужа бердивис. «Шын» солунну садып алыр дээш, киоскуже ооң кирерин манап олурар болду. Ол чаңы ам-даа хевээр артып калган деп уруу чугаалады. Кымның кайда ажылдап, чурттап чоруурун сонуургап, телевизордан көрүп, солундан номчаан чүүлдерин сактып, ылавылап, аажок-ла хөөрешкен бис. «Чараш каткыңар ол-ла хевээр ышкажыл, башкы» – дээривиске, катап база-ла кыңгыраар каткызын харам чокка өргүпкеш, бистиң-биле байырлашкан чүве.
РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, Улус өөредилгезиниң тергиини, күш-ажылдың хоочуну, Социалистиг чарыштарның тиилекчизи башкывыс Сайын Билдин-Көк Монгушовна ам 90 харлыг. Хеймер кызы-биле иелээ найысылалда чурттаандан бээр элээн үр болу берген. Бо чылдың декабрь 1-де 91 харлаар эргим башкывыс ам-даа «Шын» солунун номчувушаан, ниитилелде амыдыралдан чыда калбайн, ажы-төлүнүң уруг-дарыынга арга-сүмезин кадып, хүндүткелдиг кырган-ава болуп чурттап чоруур. Эрткен чылын 90 харлап турар юбилейинге тураскаадып, салым-чаяанныг уругларны деткиири-биле өөреникчилер аразынга шыдыраа маргылдаазын организастап, тиилекчилерни шаңнап-мактаан.
Башкылар хүнү-биле ынак башкывыска быжыг кадыкшылды күзеп, «А» деп үжүктү айтып, амыдыралдың делгем оруунче эге базымнарын хевирлежип берген чүс-чүс өөреникчилериңер өөрүп четтиргенивисти илередип тур бис. Баштайгы башкывыс, ававыс-биле бир дөмей, сеткиливис ханызының эң чоок, хүндүткелдиг дөрүнде. Каяа-даа чорааш, сактып-бодап чоруур эргим кижилеривис – ававыс, ачавыс болгаш баштайгы башкывыс. Башкывыс ада-иевис-биле бир дөмей: бистиң амыдыралывыстың айтыкчызы болбушаан, салым-чолувустуң канчаар шиитпирлеттинеринге үлүг-хуузун киириштирип, холунуң үжүүн арттырып, таңмазын базып каан деп болур. «Сайын» деп шынарның таңмазын эдилеп чоруур салгалдар-ла хөй, оларның бирээзи мен-дир мен.
/ Надежда КУУЛАР.
Авторнуң архивинден чурук.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn