Сезен чылдар төнчүзүнде банан чүвүрлер нептерей берген, сактыр боор силер. Дөңмек кезээнде элээн алгыг, чода кезээнче чоорту чиңгелеп бада бээр. Улуг-улуг карманнар дискектен бээр бар болур: дискек караанда-даа, шала кыдыында-даа, 3-4 чеде бээр. Ында-мында демир каасталгаларны хөйү-биле кыстырып каан болгулаар. Адаа хөлбегер чүвүрнү безин албан-биле кызар-өөктер-биле чыыра кыстырып алыр мода турган. Ак, кызыл, сарыг, ногаан, ягаан өңнүг чугажак пөстен даараан кыс чүвүрлер, кара, куу, кара-көк, хүрең өңнүг кылын джинс материалдыг эр чүвүрлерни майка, футболка, эгиннери алгыг пиджак, кылын свитер-биле кедип алыр. А идик кылдыр кроссовка, кеда, харын-даа бедик ээжектиг туфельдерни кедер. Банан чүвүр кетпээн аныяктар-даа турбаан чүве боор ийин ол. Кызар-өөктүг бананнардан аңгыда, оон ыңай кандыг идик-хеп кедип чораанывысты сакты кааптар бис бе?
Кижи бичии тургаш, садыгга кире бээрге, платьелер, хөйлеңнер, юбкаларны, часкы, кышкы тоннарны, сандалия идиктерни бичиизинден улуунга чедир аскылап, делгеп каан болур чүве. Чаңгыс класста уруглар шупту дөмей платьелиг болур. Чамдыкта даараан пөзүнүң шокары аңгыланы бээр. Ол хептиң этикетказын база дыка эки сактыр мен: сарыг-кызыл өңнүг, кара-кара борбактарлыг платье чуруп кааш, «Кызылская швейная фабрика» деп бижип каан болур. Адрезин безин ам-даа сактыр мен: Горная кудумчузу, 104.
Хөмден даараан сандалияларның кылагар кылдыр лактап кааны база турар. Оларның кандыызын кетпээн дээрил: ак, кызыл, ак-көк, кара. Чуга платьеге кедерде, дискек адаанга чедип турар узун уктарлыг болур. Ынчан кижи ооң адын черле «коольба» дээр деп бодап чораан аан – чаптанчыы кончуг. Хирезин бодаарга, хөөкүй чаш чүвелер гольфа дээрге, чандыр-соора адап турган хевирлиглер. Чайын шупту айыраң чайт чараш платьелерлиг, юбкалар, футболкаларлыг болур. А спортчу хептен триколарлыг болур бис, дискектери шөлде кылдыр шөйлүп каары-даа бар, турум, эластика холумактыы-даа турар, Ак-Довурактың трикотаж фабриказынга даараан чылыг трикотажтар-даа болгулаар. Хөрекке кедерин чааскаандырзын мастерка, чүвүр-биле катай чаңгыс костюм кылдыр бүдүргенин спортивка деп-ле билир бис. Кезек када триколарның кырындан ала гетрлер кедер мода база тыптып келген чүве. Бистиң элээди үелеривисте кыс уруглар шортик кетпес чораан. Ындыг болганындан-на боор, хүндүс спортчу чүвүрлерни кеткеш, дискекке чедир даап алыр, а мастеркаларны белинге баглап алыр чүве. Кежээ сериидей бээрге, чүвүрнүң хончузун бадыргаш, мастерканы кедип алыр. 90 чылдар эгезинде бейсболка деп бөрттер модага кирип келген. Бижиин «иса» деп номчуур-ла боор, ол шагда школага англи дыл өөренип чораан эвес бис. Шортик, бриджи, капри деп чолдак хончулуг чүвүрлер чоорту тыптып келди. А соңгаар хоорайларга шагда-ла турган болган. 1989 чылда Кара далай эриинде «Орлёнок» лагеринге чеде бээримге, отрядтарның хүн бүрүде кедер хептери – пионержи ак хөйлеңнер биле шортиктер болган, а байырлыг чыскаалдарга юбкалар кедер. Лагерьниң хана солуннарындан, стендилерде, альбомнарда төөгүлүг чуруктарны көөрүмге, 80 чылдар эгезинде-даа чаңгыс аай кедер хеви ындыг турган болду.
Кылын хептерни сактып кээрге, дыка-ла чылыг тоннар кедип чораан-дыр бис. Иштинде ватин туткан кылын драп тоннар дыка чараш хой кежи азы кылымал кештен моюндуруктарлыг, капюшон бөрттерлиг болгулаар. Белдиг болгаш курлуг, дорт болгаш кур чок, эдээ 3-4 шавылыг, хөлбегер... Чаңгыс аай өңнүг, квадрат шокарлыг... Оолдар база-ла тоннарлыг болур. Суур уругларының харын аңгы-аңгы бооп болур, а интернатта чурттап турар малчыннар уруглары шупту чаңгыс аай тоннарлыг болур. Бөрттерни база-ла хой кежинден, кылымал кештен даараан болур, кулакты дуглап турар, хавактыг, хавак чок, халбаңнарлыг, кырында борбаанайлыг... Шору улуг класстарга келгеш, аргып каан бөрттер, халбаңныг кара тоолай кежи бөрттер кедер чүве. Кыжын колдуунда шупту дөмей кара кидис идиктерлиг болур. Солушпазын, орнашпазын дээш, өңнүг хендирлер-биле харжыгаш-даа даарап алыр, үжүк-даа, сан-даа бижип алыр. А оолдарның кидис идиктери бе? Улдуруп каан болур, хончузун артындан бичии чара кезипкеш, албан аңдара соп, даап каан болур. Чода сөөгүнге кадыг, өер турган чүве боор ийин оң: иштинче кадыг картон киир суп алган чоруур.
Узун тоннар кедип чораан оолдарга хүрең өңнүг аляска курткалар тыптып келген. Капюшоннарын кеш-биле моюндурук хевирлиг хаажылап каан. Ону кеткеш, хаажызын чада тудупкаш, шала күдүйтүр доңгайып алырга, арны көзүлбес, таныттынмас. Тенек чүвелер ону дыка ажыглаар: арнын дуглапкаш, буфет бар чыдар уруглар коргудуп, холда туткан «камбээттиг» саазынын холдап-ла... Ынчан целлофан бар эвес, килдээн печенье, конфет-шоколадты хүрең саазын хапка суп бээр. Азы солунну үш-булуңчуктай ораапкаш, адаан бөөшкүннээш, ынаар уруп бээр.
ССРЭ үезинде чиик үлетпүр сайзырап, хеп даараар фабрикалар чер-черлерге хөй турганы ол-ла боор, кым-даа кымдан-даа ыятпас, шупту дөмей хепти кедип өзүп келген бис. А студент чылдарывыс күчүлүг күрүнениң буступ дүшкен үезиниң баштайгы чылдарында эрткен. Коммерсантылар деп улус тыптып, оон-моон эккелген хептерин, кооперативтер тургустунуп, боттарының аргаан-даараан хевин садар чүве. Дыка эки сактыр чүвем – «Меңги» деп бижиктиг машинага аргып каан спортчу бөрттүг мен. Ынчан Тывага Геннадий Чамзырыңның «Меңги» деп рок-бөлүүнүң кассеталары бүдүн республиканы дескинип чоруп турган болгай.
Тозан чылдарның студент кыстары норка, песец, дилги, кара-дилги кежи бөрттерлиг, моюндуруктарлыг турган. Час дүжерге, шупту кара, хүрең савыяа курткаларлыг. Моолдан үндүрүп турган «кожалар» үези. Идиктер база-ла бедик каблуктарлыг, уну шору узун, дургаар шидип алыр, хүрең – кижи бүрүзүнде бар. Резинка деп адаар чыпшынчак джинс чүвүрлер, хевис-чадыг-даа сагышка кирер ак чуруктарлыг кара узун свитерлер (адаа салбактыг-даа болгулаар), чүвүрлер дээш чүү турбаан дээрил. Ол ийи хепти кедип ап болур, юбканың херээ чок, чүге дизе хөйлең ужаны дуглап турар, узун. А майдан бээр бедик ээжектиг туфельдер (туфля дээр бис) черле уштунмас. Хоорайның чөөн чүгүнде автобустар доктаамындан төпте почтага чедир бедик идиктиг кылаштапкаш, шылавас-даа боор чүве. Чуга платье кырындан плащ кедип алгаш, кара карак-шилдерлиг, эриннерин будуп алган токкуңайнып чоруур кыстар-ла хөй. Туткан сумкаларын база сактып болур: ном, кыдырааш сугарынга эптиг, крокодил кежи дижири шокар кештен кылган хүрең сумкалар, кылагар шоочаларлыг, турум, калбак. Школага өөренип тургаш, ортумак класстарга тудуп турганывыс дипломаттарга-даа дөмейзиг. Элдеп чүве, документ-саавыр сугар, шоочалап алыр дипломат деп даргалар тудар, кинолардан көөрге, долу акша суккан эдилелдер та канчап өөреникчилерге чедип келген чүве. «Дипломат аарыынга» база дыка алыскан турдувус. 3-4 өөреникчилиг өг-бүле 3-4-тү садып берип чораан, эң адаккы өртээ 15 акша турду. Бир айда бирээзинге, дараазында айда өскезинге садып берип чоруурлар болгай. Ам бок-сак саазыннар суп каан, ында-мында бок аразында чыткылаар апарган чоржук.
Делегейде сураглыг брендилерни өттүндүр даарааш, фирманың аттарында бир үжүүн таарыштыр эде-хере туруштарын өскертип азы дөмейзимээр өске үжүк салыпкаш, бүдүн чонну дөмей кылдыр хепкерип турган чажыт рынок идик-хеви Тывавысты база оюп эртпээн. Адидас, Монтана, Найк дээн чижектиг спортчу хептерни базаар долдур садар турду. Эң-не кончуг чүве – шак ол идик-хепти акша орнунга ол үеде кижи бүрүзүнге үлеп берип турган 10 000 акша үнелиг ваучер деп хуужудулга чектеринге база орнап турган. Идик-хепке орнаарындан аңгыда, чиик өртекке садып ап турган улус база-ла хөй турду.
Амгы үеде хептиң шынарынче, материалынче, өртээнче сагыш салып, шык тыртпас, дериттирбес, эптиг хептер садып кедер апарган болгай бис. Чүгле садыглардан эвес, интернет четкизинде маркетплейстер, сураглыг Вайлдберриз, Озон суглардан кеттинери чаңчыл апарган. Шагда канчаар кеттинип чораанывысты эрги чуруктардан көрүп, төөгүнү сактып, каттыржып олурар-дыр бис. А бөгүнгү байдалды сөөлүнде ажы-төлүвүс, уйнуктарывыс кыжырып каттыржырлар ирги бе?
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16