Чуртталгада туружун тып, күзээни мергежилин чедип алгаш, ажылдап, чурттап чоруур кижи эң-не аас-кежиктиг кижи-дир. Ындыг кижи чаңгыс-даа хүн ажылдавас, а бодунуң ынак чүүлүн сеткилинден кылып чоруур дээр-ле болгай. Шак ындыг мергежилинге, кылып чоруур ажылынга бердинген кижилерниң бирээзи аныяк хөгжүмчү Алексей Мөңге-дир.
Ол бо 2026 чылда Тываның Виктор Тока аттыг симфониктиг оркестриниң тургустунгандан бээр 60 чыл болган юбилейлиг чылында кол дирижёр, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тываның болгаш Моолдуң культуразының тергиини Бааст Тугсбаярның баштай ассистентизи болуп, амгы үеде оркестрниң кол режиссёрунуң хүлээлгезин күүседип эгелээн. Хөгжүмчү бүрүзү кол дирижёр болуп шыдавас болгай. Ынчангаш Алексей Мөңгени бир онзагай, тускай хөгжүмчү деп билгеш, редакцияже чалааш, таныжып чугаалаштывыс.
Аныяк хөгжүмчү – 2021 чылда Латвияга болган «WIND STARS – 2021» делегей чергелиг фестивальдың III чергениң лауреады, «Чылдың студентизи-2021» мөөрейниң «Чылдың спортчузу» номинациязының эдилекчизи, Красноярск хоорайга болуп эрткен Россияның Аныяктарның Дельфийжи оюннарының киржикчизи, «Россияның альпинизи» деп медальдың болгаш дипломнуң эдилекчизи, «ТР-ниң Баштыңының шаңналы» деп чылда чаңгыс катап болур мөөрейниң тиилекчизи.
– Алексей Михайлович, номчукчуларывыска бодуңарны таныштырыптар силер бе?
– 2000 чылда Кызыл хоорайга төрүттүнгеш, Бии-Хем кожууннуң Туранга чашкы болгаш элээди үелерим эрткен. Туранның 2 дугаар школазын доостум. Школачы чорааш, уран чүүл, хөгжүм-даа сонуургавас, чүгле спортка ынак чораан мен. Кышкы үеде хаак, а чылыг үелерде хол болгаш бут бөмбүү ойнаар мен. 7 класска өөренип турумда, Россия Федерациязының Төп шерииниң үрер хөгжүм оркестри Туранга концерт көргүзүп келген. Олар «Азия төвүнде фанфарлар» деп Кызыл хоорайга болуп эртип турар делегей чергелиг үрер хөгжүм фестивалынга киржип чорааннар. Өг-бүлевис-биле ол концертти көрүп чеде бердивис. Тываның үрер хөгжүм оркестриниң ыраажылары болгаш хөгжүмчүлери база кады чорааннар.
Чуртталгамда бир-ле дугаар оркестр көргеним ол-дур. Оркестр көөр хамаанчок, хөгжүм херекселдерин безин дыңнаваан, көрбээн, билбес турган мен. Чүгле «Ну, погоди» мультиктиң маадырларының ойнап турары хөгжүм херекселдерин көрген турган боор мен. Үрер хөгжүм оркестриниң күүселдезин бир-ле дугаар көрүпкеш, аңаа ынакшый бердим. Оон эгелээш-ле хөгжүмчү болуксап эгеледим.
«Оркестрге ойнаксап тур мен, авай» — дээримге, авам биле кырган-авам мени деткип эгелээннер. Кырган-авам Чечек Мөнгеевна Серенова боду база Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң баян талазын дооскан.
Май 9-та, Тиилелге хүнүнде, телевизордан байырлалды көөрүмге, чыскаалдың эң-не бажынга кылаштаар улус Төп шеригниң үрер хөгжүм оркестри болду. Ону көргеш, Кызыл шөлге Тиилелге чыскаалынга киржиксээрим аттыг апарган.
9 класс доозуп тургаш, Москваның генерал-лейтенант В.М. Халилов аттыг училищезинче кирер дээш, авам-биле долгаарывыска, чүгле уран чүүл школазы дооскан улус херек дээш, мени албаан. Болдунмас боорга, 10 класска улаштыр өөренгеш, 11-ги классты дооскаш, Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизинде үрер хөгжүм салбыры бар боорга, ынаар дужаар деп шиитпирлеп алдым.
Уран чүүл колледжизинче кирер дээш, документилерим дужаап турумда, «Кайнаар кирер силер?» – дээрге, «Оркестрже кирер мен» — дээримге, «Бисте үш оркестр бар: тыва национал хөгжүм, орус улустуң хөгжүмү, үрер хөгжүм»— дээрге, ону безин билбес болган мен. Оркестрни тодарадып алган бис. Дараазында кайы хөгжүмге ойнаар силер дээрге база орта билбес болдум. Кайы хөгжүмнү сүмелээр силер дээш удур айтырыптар кижи болгай мен. Үрер хөгжүм оркестринче-ле кире берзимзе дээш, кандыг-даа хөгжүм херекселинге өөренип алыр мен деп бодап турганым ол. Барабан-даа, саксофон-даа дээримге, ол адырларда сургуулдар хөй болган. Ынчангаш кайы-даа хөгжүмге олуртуп каарывыска, ойнаар сен бе дээрге, чөпшээрежипкен мен. Каш хонганда туба деп хөгжүм херекселинге ойнаарымны билип алдым. Интернеттен көрүптер дээримге, таптыг телефон база чок турган мен. Ынчан колледжке ол херексел чок, септелгеге турган. Өөредилге чылы эгелей берген. Чартык ай дургузунда херексел чок чоруп тур мен. Оон бир хүн «херекселиңни эккелди» деп кыйгырыптарга, класска маңнап келгеш, тубаны көрүпкеш, ойта барып ужар часкан мен. Болза-даа улуг херексел болган. «Бо-дур бо, херекселиң» — дээрге, «Йоо, солун-дур аа» — дээш, көдүреримге, болза-даа аар болган. Үрдүрерге, үрүп чадап каан мен. Ийи кижи ол херекселге өөренир турган бис. Эжим меңээ бодаарга, ийи-үш үрүпкеш-ле, дораан ойнай берген, а мен хүнзедир үргеш, кежээ чаңгыс катап «быыйт» деп үн үнерге, амыраар деп чүвемни. А башкым Шораан Михаилович Сотпа: «Ажырбас, Алексей, кижи бүрүзүнүң мага-боду, эриннери, тыныжы аңгы. Чоорту өөрени бээр сен»— дээрге, башкымга бүзүрей бердим.
Бичиимден-не хөй айтырыглар салыр, айтыртынар, сонуургак болгаш, колледжке өөрени бергеш, база кымдан-даа айтыртынып-ла турар мен. Хүннүң-не 5 шакта туруп келгеш, колледжке баргаш, хөгжүмүм ойнап эртеннээш, улаштыр өөренгеш, кежээ кичээлдер соонда база 21 шакка чедир ойнаптар мен. Башкыларым мени кызымак дээш мактаар апарган. Хүннүң-не, дыштаныр хүннер-даа дивейн ойнап тургаш, тубага ойнап өөренип алдым.
– Төп шериг оркестринге ойнаар күзелиңерже бир базым чоокшулай берген ышкажыл силер. Ынчалза-даа ынаар кижи бүрүзү кирип шыдавас болгай, аңаа чедир эрткен орууңарны сонуургадыр силер бе?
– 2022 чылдың июнь 16-да колледжке сөөлгү кежээвис болур турган. Ол-ла хүн военкоматка келир сен деп келдиртиишкин база келген. Келдиртиишкинче барбайн, дипломум холга тудуп, байырлалче баар деп шиитпирлеп алдым. Колледжке өөренип тургаш-ла, 2 дугаар курска Тываның Чазааның үрер хөгжүм оркестринге ажылдай берген болгаш оркестрниң директорунга Төп шериг оркестринге шериг эрттириксээн күзелимни илереткен мен. Директорум шериг комиссариады-биле дугуржупкан. Ол дег өөрүнчүг чүве кайда боор.
Колледжти доозупкаш, дипломум ап алгаш, чайладыр дыштангаш, Төп шериг оркестринден келдиртиишкин манавышаан, колледжке башкылай бердим. Ол үеде колледжтиң сургуулдарының оркестриниң башкызы Азиана Ондар узун шөлээлей бээрге, орнунга мени ажылдадып каан. Оркестрге удуртукчулавышаан, тубага ойнаар сургуулдар өөредип, декабрьга чедир ажылдааш, шериглеп чоруптум.
Бир-ле дугаар көрген оркестримге шериг эрттирери мээң каш чыл дургузунда бодап келген күзелим-не ол. Күзелим бүткен. Удуртукчузу Россияның Камгалал яамызының Төп шериг оркестриниң начальниги, Россияның алдарлыг артизи, Дагестан Республиканың улустуң артизи, полковник, Гнесиннер аттыг Россияның хөгжүм академиязының улуг башкызы Сергей Юрьевич Дурыгин.
Беш ай дургузунда шериг албан-хүлээлгем эрттирипкеш, май 1-ден эгелеп ол оркестр-биле керээ чарып алгаш, ажылдап эгеледим. Шериг оркестриниң дирижёру кылдыр өөренир сорулгалыг болгаш, керээ чарып алганым ол. Консерваторияже кирер дээш, белеткенип чоруп тургаш, өг-бүлем байдалы-биле чанар ужурга таварыштым.
Чанып келгеш, Кутузов орденниг 55-ки гвардейжи бригаданың оркестринге ажылдай бердим. Каш хонганда Симфониктиг оркестрниң туба ойнакчызы чок деп дыңнааш, кол дирижёр Бааст Тугсбаяр башкыга баарымга, мени дораан хүлээп алган. 3 хире ай ажылдапканымда, 2 дугаар дирижёрнуң хүлээлгезин күүседир кылдыр сүмелээрге, эгезинде дидинмейн турдум. Ол дээрге бир талазында төөгүже кирер эки, ийиде улуг харыысалга-дыр. Чөпшээрежипкеш, дирижёрнуң ассистентизи кылдыр ажылдап кириптим.
– Эң-не ынак дирижёруңар кым?
– Сергей Юрьевич Дурыгин. Сергей Юрьевичини ийи чыл иштинде өттүнүп келдим. Аныяк дирижёрну өөредирге, ону көрүп алгаш, көрүнчүк баарынга өттүнүп чоруп тургаш, өөрени берген мен.
– Өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Улуг угбам бар, ийи дуңмалыг мен. Улуг угбам-биле бис ийиниң ачавыс аныяанда-ла чок апаарга, ававыс бисти чааскаан азырап чораан. Соңгу адалыг апарганым соонда, ийи эр дуңмалыг болган мен. Авам шаандан тура-ла уруглар садында кижизидикчи башкы болуп ажылдап чоруур.
– Москвага шериг албан-хүлээлгезин эрттирип тургаш, улуг дуржулганы алган шээй силер, Алексей Михайлович?
– Шериг албан-хүлээлге эрттирип турган үемде Төп шериг оркестри-биле Рязань, Тамбов, Псков, Хабаровск, Благовещенск, Тыва дээш Россияның дыка хөй хоорайларынче, регионнарынче гастрольдап барган мен. Улуг дуржулга алган, чуртталгамның эң-не солун үелери. Ажыы-биле чугаалаар болза, аңаа ёзулуг хөгжүмчү кылдыр ойнап өөренип алдым. Ынча хөй 100 профессионал хөгжүмчүлерниң аразынга кижи боду-ла ол улустуң агымынче кире бээр. Сагындырыгларны, шүгүмчүлелдерни шуптузун хүлээп алгаш, кижи боду-биле ажылдаар. Бодунуу-биле турар болза, чүү-даа бүтпес.
– Тиилелге хүнүнде Кызыл шөлге чыскаалга киржир күзелиңер бүткен ышкажыл?
– Ийе, ийи катап Тиилелге чыскаалынга кириштим. Тиилелге хүнүнүң чыскаалынга ноябрь айдан тура белеткел ажылдары эгелээр. 50 ажыг аңгы маршка ойнап өөренген турар ужурлуг бис. Чыскаал үезинде ол марштарын ыяк билир ужурлуг. Кайы марш кайызының соонда дес-дараалашкаан база доктаадыр. Партияларны кайы хире ойнап өөренип алганывысты башкылар хынаар, шылгаар, өөредир. Кижи бүрүзү тус-тузунда ойнап өөренип алырга, бүдүн оркестр кол дирижёрга шылгалда дужаар. Баштай репертуарны дужаар. Ооң соонда ниити репетициялар эгелээр. Москва чоогунда бичии суур бар. Ында шериг кезээ бар. Аңаа оркестр мартка чедир чүгле боттары репертуарын ойнап репетициялаар. Апрельден эгелээш Москва облазында Кызыл шөлдүң протативинге репетициялаар. Аңаа шупту шериглер чыскаалыр. Эртенгиниң 4 шакта оттуп келгеш, электричкалап 6 шакта репетициялаар шөлге чедип кээр мен. Эртенгиниң 8 шактан тура-ла чыскаалып, репетициялап, марштап эгелээр. 09.50 минута турда, шип-шимээн апаар. Команданы бериптери билек-ле, чыскаалда ышкаш кылдыр эгелээр. Доостурга, демдек салыр. Кошкак марштаан, ойнаан улус артып калгаш, кежээге чедир марштаар.
Шак-ла ындыг күчү-күштүг Россияның хамаатызы болганымга чоргаарланыр мен. А тыва болганымга ийи дакпыр чоргаарланып чоруур мен.
– Бичииңерде кым болуксаар турдуңар?
– Шииткекчи. Чөптүг, шынныг, шынчы чорукка ынак мен. Мегеге хөңнүм чок. Ынчангаш шииткекчи болуксап чорааным ол. Оркестрни көрүпкеш, ол күзелим эстип-хайлы берген-биле дөмей болган. Кырган-авамның хөгжүмчү «ханы» күштүг болгаш магнит ышкаш бодунче чыыра тыртыпкан деп бодаар-дыр мен.
– Классиктиг хөгжүм херекселинде ойнап чоруур ышкажыл силер, амгы үениң ыры-хөгжүмүн, ыраажыларын сонуургаар силер бе?
– Чараш ырылар хөй. «Аяннар» бөлүү, «Хөөмейбит» дээн ышкаш дириг хөгжүм-биле ойнап чоруур чогаадыкчы коллективтерни сонуургаар мен. Хөгжүмчү кижиниң боданыры бир өске, ырының утказын бир тускай кылдыр хүлээп алыр. «Аян», «Хөөмейбит» дээн ышкаш амгы үениң чогаадыкчы коллективтери ыры-хөгжүмден, уран чүүлден ыракта турар чонувусту культураже хаара тудуп турар деп санаар мен.
– Оркестр силерге …?
– Ол дээрге мээң ийи дугаар өг-бүлем-дир. Оркестр дээрге чаңгыс организм-дир. Чуртталгам-дыр. Аравыста алышкылар, угбашкылар дег эдержип чоруур бис. Чурттап чоруур чылдагаанымның бирээзи-дир. Харын-даа хөгжүмчү кылдыр өөренип алдым дээш, бурганга өөрүп четтиргеним илередип, тейлеп чоруур мен.
– Хөгжүмчү болбаан болзумза, кым болур турган ирги мен деп бодаар-дыр силер бе?
– Ол дугайында бодай бергилээр мен, ынчалза-даа бодумну өске адырдан тыппас чордум. Кайы-даа хөгжүмчүге ол айтырыгны салыптарга, харыылаар сөс тыппайн баар, ыыт чок баар.
– Туба деп хөгжүм херекселиниң дугайында чүнү чугаалап болур силер?
– Өске херекселдерге бодаарга, деңзизи аар, 9-10 килограмм. Хууда хөгжүмнүг болуксаар мен. Ооң өртээнге амдыызында күш четпес-тир мен. Эки тубаның өртээ 1 сая 200 муңдан оон өрү болур. Автомобиль өртээ-дир ийин. Амгы үеде оркестрниң 700 хире муң рубль өртектиг хөгжүмүнде ойнап турар мен.
Өске-даа үрер хөгжүм херекселдеринге бичии-бичии ойнаар мен.
– Чуртталгада эң-не улуг коргуушкунуңар чүү ирги?
– Концерт үезинде оркестрге бот-боттарын дыңнавайн баары, бот-боттарын чидиржип алыры эң-не коргунчуг деп санаар мен. Бир катап ындыг чүүл болган. Сценага ойнап олургаш, шупту каржы берген бис. Бүдүн оркестр аза берген. Ындыг чүүл бот-боттарын билишпейн баарга болу бээр. Оон ыңай чүден-даа кортпас мен.
– Чаңгыс сценага кады ойнаксаарыңар хөгжүмчүңер бар бе?
– Ындыг улузум хөй. Чижээлээрге, колледжке өөренип тургаш, Лаки Чопс (Lucky Chops) дээр Нью-Йорк хоорайдан хөгжүмчү бөлүкке болгаш Австрияның Мнозил Брасс дээр үрер хөгжүм ансамблинге шупту дыка ынак турган бис. Оларның-биле чаңгыс сценага ойнаары күзенчиг.
– Он азы он беш чыл эрткенде, бодуңарны канчаар көрүп тур силер?
– Эки ада, ол ышкаш хүндүткелди чаалап алгаш, чонга билдингир хөгжүмчү апарган кылдыр бодаптарымга, дыка аянныг-дыр. Культураның тергиини, алдарлыг артист дээн ышкаш бедик аттарга чеде берген турар ирги мен бе.
– Чогаадыкчы ажыл-ижиңерге кым азы чүү тура-сорук киирип чоруурул?
– Колледжке өөренип тургаш, Тываның культуразын сайзырадыр деп сорулга салып алган мен. Чүге дээрге улуг хоорайларга баарга, оркестрлер дыка шыырак боор чорду. 120 хөгжүмчү олурупкаш, дыка чараш кылдыр ойнаптарга, иштимде бодалдар, күзелдер оттуп, тура-соруум хайныгып эгелээр. Кылыр-кылыр, ажылдаар-ажылдаар, чылдан чылче хөгжүмчүлерниң саны көвүдезин дээш чүткүүр. Хөгжүмчүлер немежип, оларны көрүп кээп турар чонувустуң саны чылдан чылче улам-дам көвүдээн болза. Чонга классиктиг хөгжүмнү сонуургадыр, оларны чараш чүүлдер көөрүнге, дыңнаарынга чаңчыктырар болза эки. Бүгү делегейниң классиказын Тываже киирер деп сорулга салып алган мен. Симфонияларны, операларны ойнап өөренир, театрга балет база турар болзун дээн ышкаш хөй-ле күзелдерлиг мен. Ол бүгү күзелдерим тура-сорук киирип чоруур.
– Хөгжүмчү мергежилиңер хууда амыдыралыңарга шаптыктыг бе азы харын-даа деткимче бе?
– Эгезинде колледжке өөренип эгелээримге, бажыңга турбас, келбес, канчап бардың, чаныксай-даа бербес кижи сен бе деп авам мени кончуп турду. «Хөгжүмге ойнап өөренип алыксаар болзумза, дүн-хүн чок өөренир ужурлуг мен, авай» — деп авамга шыңгыы чугаалаан мен. Бир хүн колледжке ада-иелер хуралы болган. Авам ынаар барган соонда, ужур-утказын билип эгелээш, айтыртынып турбас, чаңчыга берген. Өг-бүле тудуп чурттаар деп планнап турар душтуум бар. Ол база эгезинде билбейн турду. Оон бир хүн концертивисти көрген соонда, шак ынчаар дүн-хүн чок ажылдавас болза, чараш концерттер-даа болбас деп чүвени билип каапкан. Өг-бүлем-биле кады эрттирер хостуг үени черле тып алыр мен. Ол база чуртталганың бир чугула кезээ, утказы болгай.
– Хөгжүмчү мергежилди шилип алган аныяктарга чүнү күзээр силер?
– Эң-не кол чүүл – бодунга бүзүрээр. Күштүг күзел. Күзел чок болза, кижи чүнү-даа чедип албас. Чүткүл херек. «1 хуузу салым-чаяан, 99 хуузу чүткүл» деп Тимур Дыртык-оолович Дулуш чугаалап чораан дээр чорду. Чамдыкта кончуг салым-чаяанныг улус улуг туралангаш, чалгаазы-биле чүнү-даа чедип албайн баар.
– Спорт-биле өңнүк силер бе?
– Школачы чорааш, хаакка халып турдум. Оон колледжке 1 дугаар курска өөренип турумда, башкым Олег Михаилович Рыбин хөккей хеви бергеш, оюнче чалаан. Ийи хире ай болгаш хөккейлеп өөрени бердим. Конькилээр хевивис 30 хире килограмм болза, херекселим 8-9 килограмм-дыр бе. Ол хирезинде дошка коньки кедип алгаш, хөгжүмге ойнаарга, меңээ чиик боор. Чаңгыс коргунчуг чүүл болза тайгаш кээп ушкаш, хөгжүм херексели үрели бээри. Тимур Дулуш аттыг үрер хөгжүм оркестринге ажылдай бергеш, Кызыл шөлге аъттарлыг хөгжүмге, ооң соонда дошка база ойнап турдувус.
– «Россияның альпинизи» деп аттың төөгүзү кандыг ирги?
– 2021 чылдың күзүнүнде үрер хөгжүм оркестринге Тываның үш бедик даанче үнгеш ойнаар деп төлевилел планга салдынган. Альпинистер биле оркестр дугуржулга ёзугаар ол төлевилелди күүседип турган. Хайыракан, Буура даа болгаш Мөңгүн-Тайгаже үнер. Агаар-бойдустуң баксырааны-биле Буура даанче үнмейн, Дөгээ даанче үнген бис. Мөңгүн-Тайгаже октябрьда чорааш келдивис. Ынчан «Россияның альпинизи» деп ат алдым.
– Симфониктиг оркестрге хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Юбилейлиг чылында кол дирижёрнуң хүлээлгезин күүседип эгелээним меңээ улуг харыысалга-дыр. Сибирь федералдыг округка безин симфониктиг оркестр турбаанда-ла, бо оркестр тургустунган. Ооң төөгүзүнче кире бээрге, улуг чоргаарал-дыр. Ажылымга дыка ынак мен.
– Келир үеде чүнү планнап турар силер?
– Чайын Моолга фестивальга киржир бис. Оон Сибирьниң хоорайларынче үнүүшкүннер кылыры планывыста көрдүнген. Сорулгавыс – тыва классиканы өске омак чоннарга көргүзери.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...