Чырык чер кырында чеже өг-бүле бар-дыр, ынча салым-чол, ынча чаңчылдар, ынча үнелелдер бар. Бир улус бүгү назынында акша ажылдаар, бай чуртталгаже чүткүүр, бир чамдыызы сагыш-сеткилин байыдып, эртем-билигже шымнып кирер, а өскелери барлыг-чоктуг бора-бүдүн чурттап чоруур. Тыва чонувустуң хөй кезии шак бо үш дугаар бөлүкке хамааржыр. Бөгүн бар – экизи ол, бар кежиин үнелээр, оозунга өөрүп чурттаар. А кежиин үнелевейн, төтчегленир улус база-ла бар, даарта чүү болуру оларга дөмей-ле. Чок чүвени бар кылдыр күзеп, чедип алыр дээш, канчаар-даа шырбаярга, алдырбас-четтирбес, ол-ла хевээр ортумак хөреңгилиг чурттап каар өг-бүлелерниң өстүрүп каан ажы-төлү «ада көрбээнин оглу көөр» дээни ышкаш, балдыры шору дыңзыг кылдыр амыдыраар. Чүге дээрге ада-иези боттарының чедип албаан чүүлдерин уруг-дарыы эдилезин, ажы-төлү аас-кежиктиг болзун дээш бүгү аргаларны ажыглап тургаш, өлгүжеге дээр деткиптер. Бо дээрге ниитизи-биле өг-бүлелер, оларның салгалдарының дугайында бодалдар-дыр. Ам ашак-кадайны аңгы сайгарып көрээлиңер даан, бодуңарны танып каар чадавас силер.
Ажылчын арылар
Даң адар, хүн үнер – ашак-кадай иелээн деңге дырбаңайнып-ла үнер. Кайызы-даа халаптыг кежээ: бажың ажылын кылып каапкаш, күрүнеден шалың алыр ажылынче үнүптерлер. Чоруур бетинде ажы-төлүнүң аъш-чемин, идик-хевин белеткеп, чемгерип, хепкерип, школаже үдептер. Мал-маган тудуп турар болза, чемгерип, өдээн кургаглап, одарже үндүрер дээш-ле баар. Дүъштеки чем үезинде чанып келгеш, чемин кылып чивишаан, ыяш, хөмүрүн белеткеп кааш чоруптар. Ажыл шагы төнерге, ашаа чарлалдардан төлевирлиг ажыл көрүп алгаш, ону кылып чоруптар. Кадайы бир кижиден даараар чагыг ап алгаш, оозун хемчээп, быжып, даараар. Азы ашак-кадай иелээн ийи тарай машиналарын мунупкаш, таксилеп чоруп каар, чаңгыс-даа машиназынга кады чоруурлар. Бичии-даа халас үе эрттирбес. Шак ындыг улустуң чуртталгазын хүн бүрүде шактан шакче санап каан болур. Уруг-дарыын төлевирлиг секциялар, бөлгүмнер болгаш хууда школаларда кичээлдерже база аппаарлар. Иелээн ынчаар ажылдааш, чүс-чүс муңнарны холга тудуп, ипотеказын, банкыларда чээлилерин дуглап алыр. Оларга чартык хүннү безин бир байырлалче чарыптары хомуданчыг. Ажы-төлү өскүлей берген, боттары аңгы амыдырап шыдаптар апарган ашак-кадай иелээн эдержип алгаш, Соңгу чүкче шалыңы хөй ажыл тып чоруй баарлары база дыка хөй.
Ашаа ыракта, кадайы өдээнде
Херээжен кижи ажы-төлүн азыравышаан, бажың-балгадын ээлеп, күрүне албан черинге кудуку хемчээлдиң шалыңын ап ажылдаар. А эр кижи чок-ла болза мал-маганын кыштаанче үндүрүп алгаш, баш санын өстүрүп, акшаларже хуулдуруп ажылдаар, чок-ла болза ырадыр вахталап чоруптар. Аалдарга баарга, кадай кижи чок, чаңгыс-чаңгыс эрлер олурар апарган. Инек саар кижи чок, бызаалар эмип чайлаар деп хомудап, хорадаар улус база бар. Бир талазында, шын-даа ыйнаан, ынчалза-даа ашак-кадай иелээн аалынга олуруп алырга, ажы-төлдү кым карактаарыл, олары школага өөренир, уруглар сады баар болгай. Пенсиялай-даа берген херээжен кижи дөмей-ле уйнуктарын өөредип олурар апарганы чажыт эвес. Кандыг-даа кадайлардан дудак чок, саан-савазын кылбышаан, кыштаанда бажыңын маңган ак кылдыр чугайлап, шалазын кылайтыр дозулап алган, кылаң-тас кылдыр чурттап олурар малчын эрлер база бар. Оларның печказы безин суурда бажыңнардан дээре болгулаар: ак-чайт кылдыр чугайлап каан. Соңгаар хоорайларже, ылаңгыя Соңгу чүкче, вахта хевири-биле ажылдап чорупкан ашактар акшаны «сөгер» улус ол-дур. Эңдере ажылдааш, банкыларда өрелерин дуглап, ипотека-биле квартира садып ап, алган кадайын, ажы-төлүн азырап чоруур.
Ак-Чалгаа биле Кымыскаяк
Эртен, дүъште, кежээ, дүне-даа дивес удуп-ла чыдар уйгу хаптары тургулаар. Оларның диваны безин мага-бодунуң аайы-биле оңгайып кире берген болгулаар. Кылаштаар маршруду эң кыска: чемненир стол – соодукчу – «поорнай». Душ болуп, ийи-чаңгыс бажыңындан үне бээр болза, кылаштаар чери – ашактар чыылган чер. Аңаа барып «кара-шайлаар», хоптажыр. Ийи-бир чидиг сөстүг кижиниң чугаазынга «өрттенип», угбайн баргаш, кылаштап чана бээр. Бажыңынга кээрге, чөп-ле кижизи кадайы болур. Холу-биле чүнү-даа кылбас, орун, диван ээзи, демги бир тоолда ышкаш: «Халып маңнаар ийи кодан, халып ужар айлаң, сааскан, кавай башкы чаңгыс бодум» – деп алганып каап олурар Ак-Чалгаа-ла. А ооң кадайы – ана бир кымыскаяк. Олурбас, чытпас, шимченип, ажылдап-ла турар, ёзулуг-ла тура дүшпес «дюрасель». Эртен тургаш, одун салыр, чемин кылыр, хаван-дагаазын чемгерер, инээн саар, үндүрер, сүдүн тыртар, хойтпаан тигер, чылапча суунга идик-хевин чуп кааптар. Тарып алган ногаазын чашпаннаар, суггарар, довураан улгаттырар, кулчалап эккелгеш, оозун тыртып, кургадыр, каттаар, мөөгүлээр, оозун болбаазырадыр... Чайгы шөлээзи ынчаар-ла эртер. Арткан үезинде күрүнеде ажылы база бар, шалың ап, өг-бүлезин азыраар чери ол. Ыяш, хөмүрүн база боду-ла улуска чагып чыткаш, дүжүртүп алыр. Ажы-төлү-биле деңге ашак аттыг улуг «оглун» база азыраар. Таакпызын, «кара-шайындан» бээр садып бээр. Ашааның аас-кежиктиин, кадайының кээргенчиин. Ам канчаар, салымы-дыр, боттары-ла билир ыйнаан.
Ховаган биле Ары
Ары хөөкүй бүдүн чуртталгазында ажылдап кээр. Кылып чоруур ажылын аар-чиик деп ылгап турбас, кандыызын-даа кылыр. Маска тутса, тудугжу, ине тутса, даараныкчы, калгак тутса, повар, аът мунза, чылгычы, чычаан мунза, чүък сөөртүр чолаачы – шуптузунга дески. Чаңгыс кижиде 100 кижиниң эки шынары, кылып билир ажылдары сиңниккен. Шак ындыг эрлер база аравыста чурттап чоруур болдур ийин. Олар кажанда-даа кымга-даа чарбыттынмас, черле ындыг болур ужурлуг ышкаш, мактанып, көөргеттинип-даа чорбас. Шылап-могап, хыйланыптар дээрге, ооң кадайы база дөмей-ле бодунуң уунда кылыр ужурлуг ажылдарын кылып чоруур, акшаны база ажылдап эккеп турар болур. Кадайларының эң кол хүлээлгези – ажыл кылган ашаан улам сорук киирип, деткип, мактап, чоргаарланып, чанынга аянныыг чоруп турары. Кайгамчык чараш хээлерлиг каас-коя ховаган дег, оозунуң караан өөртүп, сеткилин сергедир. Ховаганы чанынга турбас болза, Арыга ажыл кылыры берге-ле: оозун чоктап, сагыжы саарзыкталыр. Чечектерлиг аяңга Ары хөөкүй чулук чыып чоруурга, Ховаганы чанынга бодунуң каас-чаражын херелдендир чажып берип, сорук киир эдерип чоруур. Ындыг эрлерниң чараш кадайы аар ажыл кылбас ужурлуг.
Куу, Рак болгаш Шортан
Күжүр ашактың күзелдери бир өске: кыштаг тудуп, мал-маган өстүрер, келир үеде ажы-төлүн өглеп-баштаар хөреңги тургузуп алыр. Хөөкүй кадайы сыр дедир: хоорайда изиг-соок суглуг квартирага чурттаксаар, хеп чуурда, белен машинаже сугуксаар, ажы-төлүн хоорайга өстүрүксээр. А ажы-төлү оларының кайызынга-даа каттышпас: чайын изиг, кыжын ыштыг хоорайның оларга херээ чок. Суурда школазынга өөренген эштери-биле кады ойнап-хөглеп, хостуг-шөлээн арыг агаарлыг чуртунга-ла туруксаарлар. Ынчангаш школа дооскан соонда, өөредип чорудуптарга, чанаттаар. Ашак-кадай ийи аңгы үзел-бодалдыг болганы-биле кайда-кайда-даа чок, арам-безерек чурттаарлар. Суурда-даа, хоорайда-даа бажыңын сегередип-секпереткенде чок, бирде мында, бирде дүгде шаап туруп бээрлер. Чыып алган хөреңгизи-даа чок, ажылдап алган акшазы суг дег ага бээр – кайнаар кире бергени билдинмес.
Кадайымга хаан-на мен
Ырак рейстер үнүп, хоорайлар аразынга пассажирлер аргыштырылгазы кылып азы чүък сөөртүп чоруур эрлер чаңгыс рейстен-не эңдерик акшаны ажылдап эккээр. Ынчангаш олар бажыңынга чанып кээрге, арыг-силиг, аъштыг-чемниг кадайының уткуп алыры дег аас-кежик турбас. Идик-хевинде үс-чар борашкан, бензин-керосин чыттыг ашак чанып кээрге, кадайы идик-хевин солуп, чуп каапкаш, аъш-чемин баарынга делгеп бээр. Бустанып тургаш, кылайтыр чунуп каапкан ашак кадайынга, шынап-ла, хаан апаар. Ынчанмайн канчаар, ынча көвей акша эккелген кижи. Олар кадайларын аргалыг-ла болза күрүнеге ажылдавайн, бажың-балгадын ээлеп, өдээн чараштап, чем кылып олурзун деп бодаар. Кайы-бир чалалга баарда, чараштыр кеттинип алгаш, иелээн аянныы кончуг чедерлер – эң хүндүткелдиг аалчылар болур. Ындыг эрлер кадайындан-даа, ажы-төлүнден-даа, дөргүл-төрелинден-даа акшазын черле харамнанмас. Бодундан база. Херек болза, каш хүн улаштыр «дыштаныптар».
Ашак-кадайлар аразында харылзааларны улаштыр ам-даа сайгарып болур. Ынчалза-даа маңаа доктаап, кыска түңнелден үндүрүп каар бодай-дыр мен: акшалыг эр кадайын каастаар. Аянныг кеттинген, шырайында хүлүмзүрүг чайнаан херээжен кижи дээрге-ле акшазы хөй, кежээ болгаш ынакшылы кызыгаар чок ашактыг кижи-дир.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту Шедеврумга чураан.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn