| Үе болгаш кижилер |
Дыка бөдүүн үе-дир ийин ол. Бо шаг ышкаш эвес. Эртем-билигге өөренип алзын деп, ада-иелер ажы-төлүн далаштырбайн турган. Ынчан уруг-дарыгны школаже сес харлыында өөредип киирер – чурум ындыг. Ам бодаарымга, ол кончуг шын. Уруглар, оолдар бичии шаанда мага хандыр ойнап-хөглеп-ле алгайлар. Эртем-билиг кай баар, каш-даа харлыында өөренип алыр чүве ышкажыл. Ол үениң чаштары шуут-ла мугулай база эвес бис. Чамдыывыс школаже “А” деп үжүктү таныыр, “Авай”, “Ачай” деп сөстерни слогтап номчуп билир кирген бис.
Бистиң, 1”А” класстың өөреникчилери, баштайгы башкывыс ат-сывын адап бээрге-даа, ону база орта-ла сактып албаан бис, чүгле “башкы” деп адаар. Баштайгы башкым дугайында эпти-ле сактыр чүүлүм – биске “Агитатор” деп ырны ырладып өөредип турганы. Кожамык хевирлиг ырның сөзүн тыва дылды эки билир оолдар, уруглар дораан-на өөрени шаап алган бис. А бо “агитатор” деп сөске чамдыывыс ок кадалып каар, “акытатыр” дээш, шак дүжер. “Агитатор” деп сөстү башкывыс самбырага бижип, слогтап ададып, катаптадып-ла турар. Чүү-даа болза, харын, ол сөстү шын адап ырлаар апарган бис.
Кудургайга тура дүшпес
Кундус дүктүг Кула-Дайны.
Хуралдарга сургакчылаан
Хувискаалчы агитатор
деп бадырып-ла турар, ындыг чүве. Өске ырларны база биске башкывыс ырладып өөредип-ле турган чүве ыйнаан, а бо “Агитаторну” ырладып өөредип турганы сагыжымга таңмаланып артып каан.
1–4 класстарга үжүглел, сан, чурулга, ыры, бойдус эртемнеринге шупту кичээлдерни класс башкызы эрттирер турган. Бирги класска сан кичээлинге ажыглаар “санаар-ыяштарны” өөреникчи оолдар, уруглар боттары чазап эккээр турган. Эштерим Володя Кызыл-оол, Чымба Халбыш-оол Олег Ортун-оол суглар суур баарында арыгдан чиңге хаактар кезип ап, оон “санаар-ыяштарны” боттарывыс чазап, ачаларывыста бар хүрең, ногаан, көк дозулар-биле (ол шагда дозулар белен тыптыр эвес) аңгы-аңгы өңнерлиг кылдыр будуп алгаш эккээривиске, оларны класстың өөреникчилеринге башкывыс көргүзүп, бисти аажок мактаан.
Ак-Туруг школазының девискээринге бедик муңгаш херим иштинге чиңге аңнар турган. Та эликтер, та хүлбүстер чүве. Оларны Белов фамилиялыг орус өг-бүле башкылар ажаап-тежээп турганнар. Башкывыс ол башкылар-биле кады бисти бедик херим иштинче кииргеш, ооргазы ак-шокар аңнарны ырактан көргүзүп турганын сактыр-дыр мен. Ол аңнар өзе бээрге, Белов башкы боду салып чорудупкан деп-даа, аңнар боттары херимни ажа халып чоруй барган деп-даа улус чугаалажып турар чүве. Чогум чылдагааны та кандыг чүве.
Бистиң баштайгы башкывыстың долу ат-сывы Елизавета Серээевна Күжүгет. Ынчалза-даа бис, ооң өөреникчилери, Елизавета Серээевнаны “Башкы” деп хүндүлеп адаар чораан бис. Башкывыс бисти чүгле үжүк-бижикке, эртемнерге өөредип чораан эвес, эң ылаңгыя интернатка чурттап турган өскүс-чаңгыс уруглар, оолдарга, малчыннар ажы-төлүнге дыка сагыш човангыр турду. Башкының бажыңы школаның ниити девискээринге чүве, интернаттан ырак эвес. Елизавета Серээевна интернатка бо-ла чедип кээр, бичии оолдар, уругларның орун-дөжээниң, иштики хевиниң арыг-силиин хынап көөр. Өөреникчилеринге башкывыс ол хире кичээнгейлиг турган.
Чаа-Хөлдүң Ак-Туруг суурнуң улуг назы-харлыг чурттакчыларының аразында Елизавета Серээевна Күжүгет (Дагба) биле ооң өөнүң ээзи Апыш-оол Кыргысович Дагба башкыларга башкылатпаан кижи чок боор. Башкының угбазы Вера Серээевна Чылбак база Ак-Туруг школазынга башкылап чораан.
Мен башкымны кажан-даа утпайн, сактып чоруур мен. Башкымның ада-ие салгалының ук-төөгүзүн сонуургап, ооң дугайында чүүлдерни номнардан, интернеттен дилеп чордум. Билип алган чүүлдерим мындыг. Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл сумуга Серээ Маайевич биле Мургулчу Күдерековна Күжүгеттерниң өг-бүлезинге чеди ажы-төл төрүттүнген, ийи оол, беш уруг. Эң улуу Шойгу. Ооң ат-сывы документ ёзугаар канчап Күжүгет Серээевич Шойгу апарганының төөгүзү орта билдинмес. Ол Россияның Маадыры Сергей Шойгунуң адазы дээрзин номчукчу билип-ле ор боор. Күжүгет Шойгунуң дуңмазы геология эртемнериниң кандидады Калин-оол Серээевич Күжүгет.
Серээ Күжүгеттиң беш уруглары Вера, Зоя, Елизавета, Борбак, Климаа дугайында медээлер массалыг информация чепсектеринде эвээш. Ол беш угбашкы шупту башкы эртем-билиглиг дээрзиниң дугайында медээлер бар. Оларның ийизи Елизавета Серээевна Күжүгет (Дагба) биле Вера Серээевна Чылбак Ак-Туруг школазынга башкылап ажылдап чорааны ылап. Вера Серээевнаны ада-иезиниң адаан ады Чылбак. Аныяанда Вера деп орус атты документиге бижиттиргеш, бодунуң Чылбак деп адын фамилиязы кылдырып алган. Вера Серээевна эге класстарга “Үжүглел” өөредилге номун тургускан авторларның бирээзи. Россия Федерациязының школаларының алдарлыг башкызы Вера Серээевна Чылбактың ады совет үеде Тывага эки билдингир чораан.
Бистиң 1–4 класстарга өөренип турганывыс 1957–1961 чылдарда Ак-Туруг суурга фотоаппараттыг, чурук тырттырар кижи чок турганы ол ыйнаан. Баштайгы башкывыс Елизавета Серээевна-биле кады тырттырган клазывыс чуруу чок болганы хомуданчыг. Ынчалза-даа башкывыстың чуруун өөреникчилери камныг эдилеп чорууру өөрүнчүг болду. Елизавета Серээевнаның чуруу кымда барын “Ак-Туруг – төрээн черим” деп соцчеткиден айтырарымга, удаваанда башкывыстың чуруун салыпкан болду.
Елизавета Серээевна Күжүгет (Дагба), Вера Серээевна Чылбак, Күжүгет Серээевич Шойгу алышкыларның чуруктарын көөрге, дөмейлери аажок. Олар төрелдер дээрзи илдең.
/ Шаңгыр-оол СУВАҢ.
Чуруктарны өөреникчилеринден алган.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn