Россия Федерациязы чурттакчы чонунуң сагыш-сеткил культуразынче сагыш салып, нация бүрүзүнүң чүдүлгезин, чаагай чаңчылдарын үнелеп, улаштыр сайзырап-хөгжүүрүн күрүне деңнелинде деткип турар. Ооң бир бадыткалы август 17-20 хүннеринде Тывага болуп эрткен Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган ол. Аңаа Индия, Шри-Ланка, Кыдат, Моол, Камерун, Непал, Мьянма, Испания база Мурнуу-Чөөн Азия, Европа, Африка чурттарындан ниитизи-биле 20 даштыкы күрүнелерден болгаш Россияның аңгы-аңгы регионнарындан шажынчылар, эртемденнер, аңгы-аңгы албан черлериниң төлээлери киришкен. Шуулганның программазы культурлуг, ажыл-агыйжы, эртем хемчеглери-биле долу болган.
Бүдүн делегейни чалап турар таланың харыысалгазы кончуг улуг болгаш шыырак белеткел негеттинери кижи бүрүзүнге билдингир. Бир талазында, регионнуң социал-экономиктиг сайзыралынга кончуг улуг деткимче келир. Ооң ачызында найысылалывысты чаартып, чаагайжыдып, хемчегниң болуп эртер черлерин аалчылар хүлээп алырынга белеткеп, хүнү келгиже, балдыр сыкпас ажылдар үргүлчүлеп келген. «Шуулган Тывага аажок улуг бурунгаар базымны берип, сайзыралдың бедиинче орукту ажыдып турар. Делегей чергелиг гуманитарлыг харылзааларны быжыглап, эртем-культурлуг курлавырларны сайзырадып, республикавыстың сагыш-сеткилди хаара тудуптар кол төптериниң бирээзи деп статузун бадыткап турар бис. Өөредилге, эртем болгаш культура талазы-биле кады ажылдажылганың төлевилелдери Тываның онзагай өнчү-салгалын ажыдып, бүгү делегейге ону көргүзеринге дузалаар» – деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг социал четкилерде бодунуң арнынга бижээн.
Россияның Хөй-ниити палатазының Националдар, шажыннар аразының харылзаалары болгаш миграция талазы-биле комиссия даргазы Владимир Зорин: «Тыва Республикада мындыг улуг хемчээлдиг бир дугаар эрттирип турар кайгамчык болуушкуннуң херечилери болдувус деп санаар-дыр мен. Бүгү регионга база Россияга онзагай болуушкун дээрзи билдингир, ооң делегей чергелиг ужур-утказы дыка улуг. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, Тыва – Азияның төвү, а Кызыл – буддийжи төп дээрзин база катап бадыткаан. Бөгүнгү нарын үеде, амыр-тайбыңның, националдар база шажын-чүдүлгелер аразында диалог бодунуң ужур-утказын база катап бадыткап, аңаа күштүг болгаш кол деткимче болуп турар» – деп демдеглээн.
Шуулганның хемчеглери
Август 17-де план ёзугаар үш хүн дургузунда болуп кээр Кудумчу культураларының фестивалы, Делегей чергелиг V буддийжи кинолар фестивалы ажылын эгелээн. Чиңге-Тей I базырыындан тывылган скиф эртинелерниң бирги ажык делгелгези Национал музейге ажыттынган. Тываның ак-көк дээринге тоолчургу «Орус витязьтар» Республика хүнүнде болгаш шуулганның бирги хүнүнде ужудуушкуннарны кылып, чоннуң патриотчу хөөнүн көдүрүп, көрүштүг белекти сөңнээн.
17 биле 18-те ийи кежээ «Совет Тываның 5 чылы» аттыг стадионга көргүскен 800 ажыг артист киржип турар «Көшкүн чоннар өртемчейиниң кавайы» улуг хемчээлдиг театржыткан көргүзүүнче дөрт муң ажыг көрүкчү кире берзе-даа, көрүксээш, кирип чадашкан улус саны база хөй болган. Чаартып кылган стадион үн улгаттырар күчүлүг аппаратура, чырык-биле дериттинген. Баштайгы хүнүнде «Тува24» телеканал дорт дамчыдылганы кылып, артистерниң кеткен идик-хевин, арын-шырайын, шимчээшкиннерин чоогундан көөр арганы республика чурттакчыларынга шаңнаан. Оюн-көргүзүг тоолчургу чугааларга, тоолдарга база төөгүлүг барымдааларга даянган. Тываның төөгүзүнде чугула үелерни бурунгу көшкүн культуралардан эгелээш, улуг империялар составынга амыдыралын болгаш амгы үеге чедир кол арыннарны дес-дараалаштыр тургускан. Шоуга Калмыкияның «Ойраттар» күрүнениң танцы-сам театры база регионнуң башкарыкчы чогаадыкчы бөлүктери: «Саяннар» Тываның хөгжүм болгаш танцының национал күрүне театры, В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театры, Тываның күрүнениң ойнаар-кыстар театры, Тыва Республиканың Чазааның Т. Дулуш аттыг үрер хөгжүм оркестри, Тыва национал оркестр, Тыва үндезин культура төвүнден хөөмейжилер, «Октай» орус этнографтыг ансамбль болгаш республиканың кожууннарындан дөрт чүс кижини хаара тудуп киириштирген. Россияның Маадыры Сергей Шойгунуң эгелээшкини-биле продюсер Сайдана Хертек, режиссёр Сайзана Ооржак Тываның күрүне университединиң төөгү ажылдакчыларының тайылбыры ёзугаар бо улуг ажылды кылган. Көргүзүгнүң уран шимелдезин болгаш каасталгазын чурукчу Михаил Егоров (Якутия) баштаан регионнар аразының командазы ажылдап кылган. Он балетмейстер, оларның аразында Станиславский биле Немирович-Данченко аттыг Москваның хөгжүм-шии театрындан Константин Семёнов баштаан мастерлер сцена шимчээшкиннерин тургускан. Хөгжүмнүг үделгеге дөрт композиторнуң командазы ажылдаан. Кол саундтректи Роман Чокуров (Хакасия) бижээн, а игил, хөөмей болгаш үндезин хөгжүм херекселдерин ажыглаан национал аранжировканы Андрей Монгуш чогааткан. Ол оюн-көргүзүгнү келир үениң гастрольдарынга ажыглаар кылдыр планнаттынган чаа композициялар болгаш Надежда Кууларның сураглыг «Эне-Сай» деп ырызы каастаан.
«Буддизм культуралар диалогунда: кижи төрелгетенниң келир үези» шуулганның кол угланыышкыны
Август 18-те Тываның найысылалынга Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның албан ёзузу-биле байырлыг ажыдыышкыны «Сүбедей» спорт комплекизинге болган. Аңаа буддийжи башкылар, хүрээлер болгаш университеттер төлээлери, Россиядан база даштыкы чурттардан буддийжи болгаш эртем организациялары киришкен. Хемчег мөргүл ёзулалы-биле эгелээн, ооң соонда Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чыылган чонга байырын чедирген. Россияның Президентизиниң Сибирь федералдыг округта бүрүн эргелиг төлээзиниң оралакчызы Сергей Грызыхин чыылганнарга байыр чедиргеш, делегей чергелиг кады ажылдажылганы болгаш бот-боттарының билчилгезин быжыглаарының чугулазын демдеглеп, Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган таварыштыр Президент Владимир Путинниң байыр чедириишкинин номчаан. Россия чоннарының чаңгыс деминиң чылында российжи сарыг шажын төптериниң бирээзи болур байлак культуразын болгаш сүлде-сүзүк өнчүзүн камнап, кадагалап, өгбелериниң амыдырал-чуртталгазын, ёзу-чаңчылдарын хүндүлээр кылдыр аныяк-өскенни кижизидип чоруур чер – Тыва Республикада эртип турар шуулганның бедик ужур-уткалыын чурттуң Президентизи демдеглээн. «Аңгы-аңгы чурттардан келген буддистерниң аразында эштежилгени, ажыл-агыйжы болгаш найыралчы харылзааларны быжыглаары Евразия чоннарының аразында найыралды, бүзүрелди, билчилгени быжыглаарынга бүзүрелдиг үндезин болуп, чаңчылчаан сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үнелиг чүүлдерин кадагалап арттырарынга идигни бээр дээрзинге бүзүрээр мен»– деп, Президент бодунуң кыйгырыынга киржикчилерге чедиишкиннерни күзээн.
Шри-Ланка Республиканың буддизм, шажын болгаш культура херектериниң талазы-биле сайыды Хинидума Сунил Сеневи, Кыдаттың Буддизм Ассоциациязының бирги оралакчы даргазы хүндүлүг Цзунсин, Россияның даштыкы херектер сайыдының тускай төлээзи Михаил Мелех, Бутанның Төп хүрээ эргелелиниң делегей чергелиг айтырыглар талазы-биле ниити секретары Угйен Намгель, Бурят Республиканың Баштыңы Алексей Цыденов, Калмык Республиканың Баштыңы Бату Хасиков дээш шуулганның оон-даа өске хүндүлүг аалчылары база киржикчилерге байырын чедиргеннер. Шуулганның делегей харылзаазын хөгжүдеринге, культурлуг харылзааларны быжыглаарынга, буддийжи өнчү-хөреңгини кадагалап арттырарынга ужур-утказын демдеглээннер.
Ооң соонда ажыл-агыйжы программалыг хемчеглер «Сүбедей» спорт комплекизи биле Тываның күрүне университединиң өөредилге-лабораторлуг корпузунга эгелээн. ТывКУ-нуң белеткели шыырак болган деп көскү. Оран-саваның даштыкы, иштики дерилгези, техниктиг хандырылгазы кончуг эки кылдынган: орус дылдан англи дылче болгаш даштыкы дылдардан орус дылче илеткелчилерниң чугаалап турар үези-биле деңге очулганы чорудуп турарын кижи бүрүзү үлеп берген херекселдер дузазы-биле дыңнап олурган. «Буддизм культуралар диалогунда: кижи төрелгетенниң келир үези» деп темага пленарлыг хурал болуп эрткен. Аңаа дөрт дискуссия шөлдери ажылдаан: «Буддизм болгаш угаан-медерел», «Буддизм болгаш экология», «Буддийжи болгаш национал культураның үнелиг чүүлдери – туризм болгаш аалчылар хүлээп алырын хөгжүдер шимчедикчилер», «Чаңчылчаан буддийжи медицина: интеграция болгаш кады ажылдажылга айтырыглары» дээн ышкаш темаларны аңаа сайгарган. Оон ыңай «Амгы буддизм: чаңчылдар, чаа чүүлдер» деп делегей чергелиг эртем шөлүнүң ажылынга «Буддийжи чурттарда буддийжи хүрээлерниң архитектурлуг онзагайлары» деп секцияга буддийжи хүрээлерниң архитектуразын кадагалап, катап тургузуп, сайзырадып, ооң сүлде-сүзүк культуразынга болгаш культуралар аразында харылзаага ролюн сайгарган.
Дискуссия шөлдери ёзулуг бодунуң дорт хүлээлгелерин күүседип, илеткелчи эртемденнер болгаш дыңнакчылар аудиториязының аразынга ажыл-херекчи сайгарылгалар сонуурганчыг кылдыр эрткен. Ылаңгыя чаңчылчаан буддийжи медицина дугайында шөлчүгештиң ажылынга дыңнакчылар идепкейлиг киришкен. Ылаңгыя аудиториядан англи дыл кырынга салган айтырыг аалчыларның онза кичээнгейин чаалап алган.
Тываның күрүне университединиң ада-чурт төөгүзүнүң кафедразының профессору, төөгү эртемнериниң доктору Зоя Доржу шуулганга көдүрген кол айтырыгларны, кижизидилгеге чүдүлгениң ужур-утказының дугайында, ол ышкаш университеттиң өөредилге ажылынга шуулган материалдарын канчаар ажыглаарын журналистерге чугаалаан. Шуулган киржикчилери шажынны политикажытпас, чүдүлгени политиктиг чепсек болдурбас дугайында чидиг айтырыгны болгаш аңаа даянып алгаш, чурттар болгаш националдар аразында чөрүлдээлерниң үнүп келириниң айыылын сайгарып көрген. Бо айтырыг өг-бүледе кижизидилгеден эгелээр ужурлуг. Амгы салгал культура болгаш төөгү дамчыштыр ону билип ап болур.
Шуулганга келген аалчылар Тываны магадап ханмаанын, делегей чергелиг улуг хемчегниң ужур-утказының дугайында бодалдарын илередип турган. Камбоджаның төлээзи – Москвада Камбоджаның Культурлуг төвүнүң чиңгине директорунуң оралакчызы Реал Сотхеара аңгы-аңгы чурттарның, культураларның төлээлерин болгаш буддийжи чаңчылдарын каттыштырарынга шуулган чугула шөл болганын демдеглээн. «Бо дээрге кайгамчык шуулган-дыр. Мен ооң ажыдыышкынын көрдүм. Республиканың төөгүзүн көргүскени кайгамчык болду. Буддийжи культураның болгаш өөредилгезиниң дыка узун төөгүзү онзагай-дыр. Аңгы-аңгы чоннарны, кижилерни, чаңчылдарны болгаш чурттарны каттыштырып турар күчүлүг бо шуулган Камбоджаның төлээлеринге өөрүнчүг болду» – деп, ол журналистер-биле сеткилин үлешкен.
Кады ажылдажылга дугуржулгалары
Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган үезинде Тываның күрүне университединге Россияның болгаш даштыкы чурттарның өөредилге албан черлери-биле кады ажылдажылганың дугуржулгаларынга болгаш меморандумнарынга ат салыр ёзулалды эрттирген. Аңаа Моолдуң, Шри-Ланканың, Непалдың, Камеруннуң, Белоруссияның болгаш Россияның дээди өөредилге черлериниң төлээлери киришкен. Ат салган документилер өөредилге программаларын кады эгелээрин, студентилер солчулгазының программаларын калбартырын, Тываның девискээринге болгаш оон дашкаар делегей чергелиг эртем конференцияларын болгаш этнологтуг экспедицияларны эрттирерин айтып турар. Чаа эштежилгелер дээди өөредилге черлеринге арга-дуржулга солчулгазынга, эртем-шинчилел төлевилелдерин кады эгелээринге, буддийжи культурага болгаш философияга сонуургалдыг бүгү улуска чаңгыс аай өөредилге шөлүн тургузарынга дузалаар болгаш сүлде-сүзүктү кадагалаарынга, сайзырадырынга чаа-чаа оруктарны ажыдар.
Тываның күрүне университеди база Шри-Ланкада Шри Джаяварденепура университеди-биле кады ажылдажылга дугуржулгазынга аттарны салган. Университеттиң вице-канцлери, профессор Ширанта Хинкенда ийи чурттуң аразында өөредилге харылзааларын сайзырадырының чугулазын демдеглээн. «Россия биле Шри-Ланка үр үе дургузунда харылзаалыг ажылдап турар. Бо эгелээшкин биске дыка чугула базым болур деп санаар мен» – деп, профессор Ширанта Хинкенда демдеглеп, чалап, кады ажылдаар арганы бергени дээш өөрүп четтиргенин илереткен.
Непалда Лумбини буддийжи университет-биле база дугуржулга чардынган. Камеруннуң Дуала университединиң уран чүүл болгаш культура институду-биле кады ажылдажылга дугайында меморандумга атты салган.
Оон аңгыда Белоруссияның күрүне университеди Тываның күрүне университединиң чаа партнёрларының санынче кирген. Ийи тала ыдыктыг Мефодий биле Кирилл аттыг теология институду-биле кады ажылдажылга дугуржулгазын чарган.
Россияның буддийжи университеди база «Россияның буддистер ассамблеязы» төпчүткен шажын организациязы-биле удур-дедир кады ажылдаарының аңгы керээзинге аттар салдынган.
Регионнар аразында кады ажылдажылганы база уламчылаан. Тываның күрүне университеди, Б.Б. Городовиков аттыг Калмыкияның күрүне университеди база Доржи Банзаров аттыг Бурятияның күрүне университеди өөредилге программаларының четкизин боттандырарының дугайында үш талалыг дугуржулга керээзинге атты салганнар.
«Литературлуг үш-булуңчук»
Шри-Ланка Россия биле Индияга «чогаал үш-булуңчуун» тургузар саналды киирген.
Шри-Ланка Социалистиг Демократтыг Республиканың буддасасана, шажын болгаш культура талазы-биле сайыды, хүндүлүг доктор Хинидума Сунил Сеневи журналистер-биле ужурашкан. Ол Россия Федерациязынга төөгүлүг шажыннарны болгаш культурлуг үнелиг чүүлдерни кадагалап арттырганы дээш четтиргенин илеретпишаан, Россияның чоокта чаа саналдааны Индия-биле кады «чогаал үш-булуңчуун» тургузар дугайында бодалын илереткен.
Шри-Ланка төөгүлүг шажыннарны деткип, культурлуг өнчү-салгалын кадагалап арттырганы дээш, Россия Федерациязынга четтиргенин илередип, чогаалдың культурлуг «үш-булуңчуун» тургузар дугайында саналды орус таланың сайгарылгаже ооң мурнунда-ла кииргенин сагындырган.
«Мында үш чурт каттышкан. Бис Россия Федерациязының төлээзи кылдыр Лев Толстойну шилип алган бис, а делегейде алдарлыг Рабиндранат Тагор Индияны төлээлээр болза, Мартин Викрамасинг Шри-Ланканың төлээзи болур. Культурлуг удур-дедир харылзаа адырында оон-даа делгем кылдыр кады ажылдаарынга ол ёзулуг улуг шөл апаарынга идегеп турар бис»– деп, доктор Хиндума Синул Сеневи чугаалаан.
Культурлуг хемчеглер
Шуулганның аалчыларын буддийжи чоннарның төөгүзү болгаш чаңчылдары-биле таныштырар культурлуг хемчеглер кол кезээ-биле чергелештир эрткилээн. «Ак лотос дугайында тоолчургу чугаалар», «Россияның музейлер чыындыларындан буддийжи тураскаалдар», «Эрмитаж – Тыва: Чиңге-Тей I базырыындан скиф алдын» деп делгелгелер болгулаан. Кежээки үеде хоорайның төп фонтанынга «Байкал, Ангара болгаш Енисей дугайында тоолчургу чугаа» деп чырык-хөгжүмнүг көргүзүгнү бараалгаткан.
Аалчыларның чыглыр черлеринге өглерни тус-тузунда тип, тыва чоннуң культуразын, ыры-хөгжүмүн, аас чогаалын, хөгжүм херекселдерин, алгы-кештен, дүктен кылган идик-хеп, чазаан, даараан, аргаан, сиилбээн эдилелдерин, оюннарын көргүзүп, тыва аъш-чемни, ылаңгыя далган-тараа соктап кылырын, сонуургадып турганнар. Аңгы-аңгы чурттардан болгаш Россияның хөй-хөй регионнарындан келген аалчылар бо бүгүнү сонуургап, өөрүп четтиргенин илередип турган. Хөй кезии Тываның кайгамчык бойдузун, байлак культуразын, чонунуң биче сеткилдиин онзалап демдеглээн.
Делегей чергелиг улуг шуулганның массалыг хемчеглеринден регионнар аразының «Өлчей» фестивалы онзагай черни ээлээн. Тываның «Саяннар» хөгжүм болгаш танцының күрүне театры, Бурятияның «Байкал» национал ыры болгаш танцы театры, Калмыкияның «Тюльпан» академиктиг танцы ансамбли катчып алгаш, катаптаттынмас кайгамчык оюн-көргүзүүн бараалгаткан. Бо фестивальды Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылынга тураскаадып, Росконцерттиң деткимчези-биле эрттирген.
Түңнел сөс орнунга
Тывага эрткен делегей чергелиг улуг хемчегге хамаарыштыр түңнелдерни чурт, регион болгаш кижи бүрүзү үндүрген деп болур. Ооң дугайында чугаалар чыл-даа дургузунда үргүлчүлээр. Чүге дээрге ооң хемчээли болгаш ужур-дузазы дыка улуг.
Бо хемчег Россия Федерациязының Президент Администрациязының, Буддизм өөредиинге болгаш эртем-шинчилелдерге деткимче фондузунуң база «Росконгресс» фондузунуң деткимчези-биле эрткен. Тываның талазындан «Ареал» МКАО, «Тардан Голд» КХН, «Межегейхөмүр» хөмүр компаниязы деткикчилээн.
Шак мындыг улуг хемчегни белеткеп эрттиреринге Тываның Чазаа болгаш ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыгның үндүрген күжү дыка улуг. Инвесторларны, культура фондуларын, шажын-чүдүлге төлээлерин, күрүне албан черлерин, Тываның бүгү чурттакчы чонун хаара тудуп, күштү мөөңнеп тургаш, дем-биле кылган улуг ажылын демдеглээр ужурлуг бис. Шуулганның ачызында найысылалывыс чалыыткап, чаарттынып, өң кирип, дыка хөй көскү ажылдар кылдынган. Ооң-биле кады тыва чоннуң национал чоргааралы мурнукузунга деңнээрге, улам күштелип, херексевейн чораан улус оттуушкунга алыскан деп болур. Делегей деңнелинге Тываның хөгжүлдеже бурунгаар базымнары кады ажылдажылга дугуржулгалары-биле изеттинген.
Тываның күрүне университеди шуулганга эртем, төөгү, дипломатчы харылзаалар талазы-биле дыка улуг ажылды кылып, үре-түңнелдиг болганын демдеглээри чугула. Оон аңгыда чүгле Тывадан эвес, Россияның аңгы-аңгы булуңнарындан келген волонтёрларның ажылы дыка көскү болган: аалчыларны уткуп, маршрудун, улаштыр кандыг хемчеглер болурун, кайнаар баарын, кайы залче кире бээрин – шуптузун айтып берип турганы онза.
Шак-ла мынчаар төөгүже кирип, ак-көк Тывавыс делегейге чаңгыланган.
Надежда КУУЛАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ, Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn