Пелек Танчаевич Чагар-оол 1919 чылда Танчай биле Дижитмаа Оюннарның ѳг-бүлезинге алды кады тѳрээннерниң аразынга үш дугаары болуп тѳрүттүнген. Латинчиткен тыва бижикти билир чораан. Ачазы Танчай Оюнну актыг черге контрреволюсчу херекке нүгүлдээш, хоойлудан дашкаар тургускан Онза судтуң доктаалы-биле адып шииткен. Ооң соонда ачамның кады төрээннери, төрелдери, чуржааттары ажыл-агыйындан, школадан үндүртүп, «контр оглу», «контр уруу», "контр төрелдери" диртип, берге амыдыралды чурттап эрткеннер. Боттарының амыдыралчы, ажылгыр, бүдүштүг чаңы-биле бергелерге торулбайн, тура-соруун чидирбейн, чон аразынга хүндүткелдиг чурттап кааннар.
Ачамның дугайында угбазы Хандыжаа «Дуңмам мал азыраарга, малы кѳвүдээр чолдуг» дээр чораан. Хуу амыдыралдыг чорааш, эвээш-биче кула чүзүннүг чылгылыг чораан. "Контр оглу» кижиге ѳг-бүле тудары берге турган. Уруглар чагдаарындан коргар. Тѳреливис Намчармаа Оюн угбай мээң авам Чазымны кудалап берген деп улуг улустан дыңнаан мен. Кайызы-даа репрессияның чалгыынга таварышкан аныяктар быжыг ѳг-бүлени тудуп алганнар. Алды ажы-тѳлдү бодарадып кижизиткен.
Ачам шахта ажылын эң баштай Ак-Хавактан эгелээн. Чучай угбамның сактыры-биле, бажыңывыс сеп талазынче чоок турган, херим иштинге өг тип каан турган. Мен аңаа 1951 чылда тѳрүттүнген болдум. Шахта частып турар үеде ачам ол шахтага ажылдап турган. Чүге дээрге Элегес-Аксынга база шахтага частыышкын болган соонда, бистиң ачавыс биле Бадыргы Оюн акый бүдүн-бүрүн үнүп кээрге, орус кадайлар «Чагар-оол, ты опять целый невредимый вышел» деп турганын дыңнаан мен. Шахта ажылы кончуг берге, айыылдыг ажылдарның санынга кирип турар. Ак-Хавактан кѳшкеш, ачам Межегей шахтазынга 1956 чылга чедир шаңнал-макталдыг ажылдап, Красноярскыга дагжылар чыыжынга-даа киржип чораан. Ол шахтёрлар сууржугажынга хөй аал чурттаар бажыңны ам-даа сактыр-дыр мен. Аңаа орус, тыва өг-бүлелер найыралдыг чурттап чораан. Межегей хемден Долума, Чучай угбаларым суглаарда, мени эдертип алыр. Суглаан кочалынче балык-байлаң бо-ла устуна бээр. Кежээлерде шахтёрлар клувунга бо-ла кино, концерт көргүзе бээр.
1956 чыл боор, Межегейден Элегес-Аксынче көжүп келгеш, баштай Элегес хем ѳрү шахтага ажылдап эгелээн. Аңаа ажылдаарда, чадаг-тергезинге кускун-хаайын быжыглап алгаш, Элегес хемни ѳрү чоруптар кижи. Харын-даа аңаа үр болбаан. Суурнуң барыын талазынче трасса-биле бада бээрге, «Кызыл-Хавак» шахтазынга проходчиктеп ажылдай берген. Ол мурнуку одуругга хѳмүр хаяны бузуп чоруур мергежил. Тускай ѳрүм-биле эптиг черлерни шилээш, ханылай үттээр, частыр бүдүмелдерни салыр. Частыышкын соонда дүшкен хѳмүрнү погрузчиктерже чүдүрер. Оон ханылай берген штольняның ханаларын, дээвиирин быжыглаары база бар. Ол бүгү ажылдар изиг болгаш шык байдалда болуп турар. Ооң кырындан частыышкын соонда хѳмүрнүң хоралыг доозунун база тынып турар боор. Аар-берге, кадыкка хоралыг мергежил. Бир катап ачам келгеш, өрүмнээр (буровой) молот-биле ажылдаар болдум деп олурар кижи. Шахта чоорту материал техниктиг дериг-херекселин оон-даа чаартырга ачамның база мергежили бедип чоруп олурган. Ол үеде шахтёрлар байырлалы келген санында "Шын" солунга ачамның дугайында материалдар бо-ла үнгүлээр турган. 1970 чылда «Кызыл-Хавак» шахтазы хагдынгыже чедир ажылдааш, персоналдыг пенсия-биле шахтадан үнген. Хамык аныяк шахтёрлар Каа-Хем разрезинче шилчип, хоорайжаан Каа-Хемде чаа бажыңнарже кѳшкүлээн. Ачам ынаар кѳжеринден ойталаан. Боттуң бажыңы бүзүрелдиг база уругларының авазының чевээ мында деп бодаанында боор.
Υр чылдарда шалыпкын ажылы дээш шаңналдары: «РСФСР-ниң шахта ажылдакчыларының социалистиг чарыжының тергиини», «Шахтёрнуң алдары» деп хѳрек демдээ, В.И. Ленинниң 100 чылынга Хүндүлел бижик дээш оон-даа ѳске.
Ада кижи бурунгаар көрүштүг — уругларының келир үезин бодап, чагыг-сөзүн арттырып каан. Уруглары, бис, адавыстың берген чагыын күүседип, чон мурнунга, күрүнеге ажыл-ижин бараалгадып, чоннуң чоон оруундан доора баспайн чурттап-амыдырап, хүндүлүг дыштанылгаже үнген бис.
/ Мария ЧАГАР-ООЛ, хоочун башкы, пенсионер.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn