| ПРОЗА |
Чингиз АЙТМАТОВ, совет кыргыс чогаалчы, Киргизияның улустуң чогаалчызы.
Чингиз Айтматовтуң “Джамиля” деп тоожузундан үзүндүлерни Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң очулгазынга парлаар-дыр бис.
Станциядан орай чанып олурган бис. Данияр мурнап чоруп олурган. А дүн – дыка-ла эки чүве. Август айның талыгыр ырак, ол хирезинде чоок көстүр кедергей тода сылдыстарлыг дүннерин кым билбес ийик! Сылдыс бүрүзү тода. Бирээзи бо турган чүү ийик: кыдыглары долгандыр хыраалаан, ооң хензиг соок херелдери кылаңдыржып турар, караңгы кудайдан черже пөрүк кайгап көрүп турганзыг аан. Кашпал иштин өрү чоктап олурганывыс ол. Мен сылдыстарже үр-ле көрүп чордум. Аъттар чана углапкан, ылгын шошкуп, дугуйлар алдында үүрмек сай шыңгырткайнып чыткылаан. Шынаадан каккан чымчак салгын чашпаннарның ажыгзымаар доозуннарын болгаш хүндүс изээш, ам сериидеп турар бышкан көк-тарааның билдирер-билдирбес чыдын эккеп турган, ол бүгү тергелер чаашкыны дерлиг аъттарның дериниң чыды-биле холужуп кээрге, баш бичии-ле дескинип чораан.
Оруктуң бир талазында ыт-кады үглей үнген хаялар хөлегелендир харагылаан, а бир талазы дөө-ле дөвүн талдар, теректер аразында үнү төнүп читпес Көргүрээ хем улуг-улуг даштарны ажа халып, шааңайнып чыдар. Хире-хире ынаар-ла, оранчок соовуста, поездилер көвүрүглерни көңгүрткейндир кешкилээш, дугуйларының шиңгирээжи үр-ле дыңналып чоруп тургулаан.
Сериинде имиртилеңнээн аъттар ооргазын көрүп, августуң дүнезиниң үнүн дыңнап, чыдын тынып чоруп орарга, экизи-даа кончуг. Жамийла мээң мурнумга чоруп орган. Муңгаш-дыннарын салып алган, долгандыр көргүлеп каап, чүнү-ле ийик, оожум ырлап чораан. Бистиң ыыт чогувус ону бууктуруп чораанын билип чордум. Мындыг дүне ырлавайн чоруур арга-даа чок!
Ынчангаш ырлап чорааны-даа ол. Ооң-биле кады Данияр-биле мурнуку харылзааны дедир эгидип, ооң мурнунга кылган буруувусту бодавас дээш-даа ырлады-ла ыйнаан. Үнүнүң эткири-даа кончуг, анаа-ла аал аразының «Торгу аржыылымны сенче чайдым» азы «Ырактыва чоруптаалы, эргимим» дээн чижектиг ырларны хөглүг салгылап чораан. Дыка хөй ырларны билир болгаш, ырлапканда уян-даа, ынчангаш тааланчыг, дыңнаксанчыг ырлаар кижи.
Ол-ла ырлап чоруп олура, хенертен соксай бергеш, Даниярже кыйгырды:
— Эй, Данияр, кандыг-бир ырдан ырлаан болзуңза але! Кайгал эр сен бе, кандыызы сен моң?
— Ырла, Жамийла, ырла! — деп, Данияр аъттарын тырта каапкаш, пөрүктенип харыылай-дыр. — Сени кулак салып дыңнап чор мен!
— А сен бисти кулактары чок деп бодаар сен бе! Ырлавазыңза, ырлаваай-ла сен, ынаваан кижини кан- чаар! — дээш, Жамийла база-ла ырлай берди.
Ону чүге ырла деп дилээн чүве, кым билир ону! Анаа-ла ынчаары ол, чок-ла болза чугаа үндүрүп алыр-даа бодады ыйнаан. Черле бодавыже, чугаалажыр дээн боор, чүге дээрге элээн бооп чоруй, база кыйгырды:
— Чугаалап көрем, Данияр, сен черле ынакшып көрген сен бе? — дээш, каттырды оң.
Данияр чүнү-даа харыылавады. Жамийла база ыыт чок баады.
«Ырла деп дилээр кижизин-даа мооң» деп каттырымзап кагдым.
Орукту доора кешкен хемчигешке кээп, аъттарывыс дагалары мөңгүннелчек ак даштарга таккылавышаан оожумнай бердилер. Сугну кеже бергенивисте, Данияр аъттарын чырс кылгаш, оңгул- чиңгилге сирлеңнээш үн-биле хенертен ырлап-ла бадырды де:
Ой, адам-ием өскен чери
Ажай-буурул Ала-Даамны!
Оон шак дүшкеш, чөдүре каапкаш, дараазында одуругларны шала шедиргелиг болза-даа, ханы хөрек үнү-биле ырлады:
Ак-ла булут калгып көшкен
Аккыр баштыг
Ала-Даамны.
Аңаа, бир-ле чүведен корткан ышкаш, база катап шак дүшкеш, ыыттавайн барган.
Ооң кайы хире ыятканын көзүлдүр-ле эскерип кагдым. Ындыг болза-даа, мыя бо үзүктелчек ырда безин анаа эвес хайынган сеткил илерээн, хөлчок эки, Даниярның үнү деп бүзүрээр аажок эки үн дыңналып келген.
— Көрүңерем! — деп дөспейн магададым.
А Жамийла мырыңай алгырыпкан:
— Биеэк-ле каяа, канчап чораан сен? Че, орта ырлап берип көрем!
Кашпалдан шынааже үнер кызаа хая аразы мурнувуста кажарарып келген. Оортан салгын хап турду. Данияр база катап ырлап үндү. Баштай база-ла дидим эвес, кызамдап чорза-даа, ооң ыры чоорту-ла шуудап, күш кирип, кашпал долуп, ырак-ырак хаяларга чаңгыланы-ла бергилээн.
Чүден-даа ол аялганың кандыг-кандыг чидиг күзел-чүткүл, кандыг күштүг хайныышкындан дөстелгени мени кайгаткан. Ону чүү деп адаар чүвел, биригээр чугаалаарга, ол чүгле үннүң күжү бе азы бир-ле кижиниң сеткилинден төрүттүнген оон-даа артык чугула чүл ол, өске кижиниң сагыш-сеткилин, бодалдың эң-не чажыдын чүү чүве ынчалдыр диргизип, хөлзедип келирил дээрзин канчаар тодарадырын билбээн мен, ам-даа адап шыдавас мен ийин.
Даниярның ырын бар-ла шаам-биле, бичии-даа болза, оода-ла дагыннап көргүзүптер турган болзумза деңерден! Ында барык-ла сөс чок, кижиниң хөлчок ханы сеткил-сагыжын сөс чокка илередип келир турган. Ындыг ырны ооң мурнунда-даа, ооң соонда-даа – кажан-даа дыңнаваан мен: ол кыргыс-даа ырга, казах-даа ырга дөмейлешпес, ынчалза-даа ол ийи ырның кайызы-даа бар. Даниярның хөгжүмү төрелдешкек ийи улустуң аяннарының эң-не дээре дээжизин шиңгээдип алган, ынчангаш ол ийини чаңгыс, катаптанмас кылдыр бодунуу-биле ырлап бадырыпканы ол. Ол болза дагларның болгаш ховуларның ыры, бир-бирде, кыргыстың даглары ышкаш, эткири-биле ужугуп үнгүлей бергилээр, бир-бирде, казахтың ховулары ышкаш, делгем хостуу-биле чаттылып-даа чоруй баргылаар.
Дыңнап-дыңнап, магадап-ла ханмас мен: «Даниярыңар мындыг кончуг кижи турганы чүү ийик мооңар! Кым ындыг деп бодаан боор!».
Бис ам шынааның пат-ла изелген чымчак оруу-биле чоруп олурган бис, ынчангаш делгемнерже чаптылып, чаа-чаа аялгалар кайгамчыктыг ээлдек уяны-биле улашкылап-ла тургулаан. Таанда-ла, ол хире бай кижи боор бе? Канчап барган дээр силер? Чүгле бодунуң хүнүн, шагын манап чораанзыын але!
Шак ол орта-ла улустуң аайын тыппайн, кочу төөгү эреп турганы Даниярның чиктии — бир-ле чүве бодаан чорууру, оякталчаа болгаш ыыт-дааш чогу меңээ хенертен-не билдине берди. Хараар-Тей бажынга чүге олура кежээлээри, чүге дүне хем эриинге чааскаан олурары, чүге-ле кандыг-бир өскелерге билдинмес үннерин дыңнаалаан олурары, ооң карактарының хире-хире хып келири болгаш кирбиктериниң хойганзыг өрү көдүрлүп келгилээри ам-на билдинди. Ханызы-биле ынакшаан кижи чүвең иргин. Анаа-ла бир өске кижиге ынакшаан кижи эвес деп чүвени база билип кагдым: ол болза амыдыралга, чер-оранынга ынакшааны, кандыг-ла-бир янзы, хөлчок улуг ынакшыл ол. Ийе, Данияр бодунуң ол ханы ынакшылын хөрээнге, ырынга кадагалап, оозу-биле чурттап чорааны ол. Тоор-тоовас чораан кижи болза, чежемейниң-даа үннүг дижик, ынчалдыр черле ырлай албас.
Сактырга-ла, ырның сырынналыы өжүп бар чорда, ооң чап-чаа бырлаңнаажының чалгыы удаан ховуну оттура бергензиг кыннып келир. Бодунуң төрели аялгага эргелеткен хову-шынаа ыраажыны таалал-биле дыңнап чыткан. Кезип ажаарын манаан, быжыды чедишкен хүрең-ой тараалар делгем-делгем чалгыглар-биле хөлбеңейнип, даңгаар эртенниң судак-судак чырыктары тараа шөлдерин кеже көшкүлеп тургулаан. Дээрбе чанында күчүлүг-күчүлүг чоон талдарның бүрүлери шылырткайнып, хем ол чарыында таңнарның одаглары имистелгилеп, бир-ле кижи хөлеге ышкаш шимээн чокка аалче угландыр садтарга бирде ажытталып, бирде көстүп кээп халдып бар чораан. Хат оортан яблоктар чыдын, чечектелип орар кукурузаның ары чигирзиг, сүтсүг чыдын болгаш кургаалак шык өдек-даа чыдын эккеп турган. Данияр дыка үр хандыкшып ырлаан. Августуң магадап кайгаан дүнү ол ырны ыржым-шыпшың дыңнап турган. Ол хуулгаазын ырны үрептеринден корткан-даа чүве ышкаш, аъттар безин биеэк-ле оожум кылаштажы берген.
Данияр, ыры эң-не чиңге ыяңгыланып чорда, хенертен ара соксай тыртып кааш, «шу!» дээн соонда, аъттарын даалыктадып ыңай-ла болган. Жамийла ооң соондан сидирт-ле кынныр боор деп бодааш, мен база-ла белеткени бердим, ындыг болза-даа, көңгүс кыймыш диведи. Агаарда сырынналган үннерни ам-даа дыңнап-ла олурган чүве ышкаш, бажын эктинче ийлендир салган хевээр-ле олур. Данияр хап чоруй барган, а бис мырыңай-ла аалга чедир чаңгыс сөс-даа бук кылынмаан бис. Черле ынчаш, чүве-ле бүрүзүн кайы туралаан үеңде-ле ол хевээртизин сөс-биле бүрүн чугаалаптып шыдаар эвес сен, чугаалашкан херээ-даа бар турган деп бе...
Ол хүнден эгелээш-ле, бистиң амыдыралывыска бир-ле өскерилге болу берген ышкаш сагындырган. Мен хуумда бир-ле чаагай чүве болу бээрин четтикпейн манап чоруур апарган мен. Эртенден-не шаңдан чүдүртүнгеш, станцияга чедип кээп, оон дүрген-не үнүп, дедир чанар орукка Даниярның солун ырын дыңнаксааш, четтикпейн-не чоруур апарган бис. Ооң үнү менде сиңниге берген, базым бүрүде-ле эдерип чоруур: эртенниң-не ол ыр-биле кады өл шалыңныг меде сиген эрттир көстектиг аъттар ап маңнажыптар бис, а хүн даглар ындындан хүлүмзүрбүшаан хереп келир. Ол ырны мен тараа кагган ашактарның салгынче дүндүүштепкен алдынналчак кызыл-тастың шиилээжинден-даа, ховулар кырында дескине аарак эштип чоруур дээлдигенниң кылыйтыындан-даа дыңнап турдум – бүгү-ле көрген-даа, дыңнаан-даа чүвемде дөгерезинде Даниярның аялгазы дыңналып келир.
А кежээ кашпал ишти-биле чоруп олурувуста, мен бодумну бодаарымга-ла, өске өртемчейде чораан ышкаш сагындырар мен. Карактарым шимгеш, Даниярның ырын дыңнап чоруп олурарымга, кара чажымдан кайгамчык таныырым төрээн чурумалдар мурнумда бо көстүп келирлер: өглер кыры-биле дуруяалар ужар бедиктерде ак-көк ышсымаар өңнүг хоюг булуттар часкы көжү-биле кулбурту көжүп бар чоргулаар; чайлаг үнген чылгылар киштешпишаан, черни дидиредир шуужуп эрткилээрге, челдеттинмээн эмдик болгаш оттуг кара-кара карактарлыг аныяк аскырлар өөрү белерин хопталап, чоргаар болгаш калчаалыы-биле долгандыр маңнашкылап чоргулаар; даглар белдеринде кодан-кодан хойлар оожуму-биле оңгаар-дескээр чаттылып-даа чоргулаар; шурап хайныккан ак чайт көвүктелии-биле карактарны чылчырыктатпышаан, хаялардан ужарлар-даа шурап тургулаар; хем ол чарыында шыргай хаактар ындынче оожум ажытталып бадып, шак ынаар отталган дээр хаяазының кыры-биле талыгырда чаңгыс аъттыг кижи ол хүннү холу-биле дээптер чыгыы сагындырып, демги-ле хаактарже шымындыр халдып бар-даа чоруур.
Хемниң ол чарыында казахтың ховулары делгем-не. Бистиң дагларывыстың ийи талазынче херлип-көстүп чоруй баргылаан, ээн болгаш каржы, шириин кынны берген чыдар.
Ындыг болза-даа, чаа-дайынның кыптыгып үнгени ол — уттундурбас аажок ол-ла чайын демги ховуларга оттар хып, аңаа чылгы сүрүгнүң изиг доозуну туманналып, ховунуң бүгү-ле уштарынче шапкынчылар-даа караңайны-ла бергилээн. Ол талакы эриктен халдып бар чыдар казахтың кадарчызы одайын тургузу кыйгырганын утпаан мен:
— Кыргыстар, эзертенгеш, аъттаныңар: дайзын келген-дир! — дээн соонда, доктаавайн-даа, ыңай казыргыланган доозун болгаш чалбыышталган изиг дүдүскек аразынче садырт-ла дээн.
Хову хамыкты хайындырыпкан, даглар болгаш шынаалардан бистиң баштайгы аъттыг полугувус аъттангаш, байырлалдыг дошкун-шириин диңмит-биле чорупкан ийик. Муң-муң эзеңгилер кыңгырткайнып, муң-муң эрес кайгалдарның карактары ховуже, мурнунда киискээн кызыл туктарынче көрүпкен, а артында дуюглар доозунунда кадыннар болгаш аваларның дээди муңгарал, килең долган ыы-сыызы черге чаңгыланган: «Бистиң ховуларывыс силерге дузалазын, бистиң маадырывыс Манастың хей-аъды силерге дузалазын!»
Улустуң дайынче аъттанып, үдежип турган черлери бүдүп читпес истер, оруктар бооп артып калган.
Ол-ла бүгү чырык өртемчейниң чаражын болгаш дүүрээзин-хайныышкынын мээң мурнумга Даниярның ыры ажыдыпкан. Ол ону каяа өөренип алганыл, кымдан дыңнааныл? Бодунуң төрээн черинге кым ынчалдыр ынакшып болурул дээрге, үр чылдар иштинде ону бүгү-ле чүлдү-чүрээнден сактып, аңаа ынакшылдың аарыын аарып хилинчектенген кижи ынчаар ынакшыыр деп билдим. Данияр ырлай бээрге, ооң боду ховунуң оруктарында тояап-төөреп кылаштап чоруур бичии оол бооп караамга көстүп келир. Төрээн черлериниң дугайында ооң ол ырлары ынчаарда-даа төрүттүнүп келген чадавас ирги? Азы дайынның оттуг шөлдериниң дургузунга баш муңгаш базып турар үезинде-даа төрүттүнүп келбээн чүве бе?
Даниярның ырын дыңнай бергенимде, черге доңгайып чыдып алгаш, ону эң-не ынак оглунуң куспаа-биле куспактаксаам келир. Мээң ишти-хөңнүмде бир-ле, ам-даа адап шыдавазым, херексевейн эртип болбас бир-ле чап-чаа чүве сергеп, оттуп келгенин эң-не баштай эскергеним ол, ол болза бүгү сеткил-сагыжын тө каап бериксээри, ийет, чүгле бүгү сеткил-сагыжын тө каап бериксээри эвес, өртемчейни чүгле боду көрүп, эскерери эвес, а бодунуң көргенин, бодунуң бодалын болгаш сагыш-сеткил өйдүгүүшкүннерин өскелерге чедирип, бистиң черивистиң чараш магалыын сеткилдиң хайымы-биле дамчыдып билири ол-дур. Даниярның ыры ынчалдыр улуска билдинер-дир. Меңээ билдинмес бир-ле чүвениң мурнунга харыылаар аажок коргуушкундан болгаш өөрүшкүден даамчырай бээр мен. Чурукчунуң бийирин холга алыр херек деп ынчаарда-ла билип чораан болдур мен ийин харын.
Бичиимден-не чуруурунга ынак чораан мен. Өөредилге номнарындан чуруктар дүжүрүп чуруптарымга, уруглар ол-ла олчаан-дыр дижир чүве. Бистиң хана солунувуска чуруктар чуруп эккээримге, башкыларывыс база мактаарлар. Ындыг болза-даа, соонда дайын үнгеш, акыларым фронтуже чоргулаан, мен, өске өөрүм ышкаш, школаны ара каапкаш, колхозка барып ажылдай бергеним ол. Будуумну болгаш бийирлеримни херек апаар деп чүвени-даа бодавайн, шуут-ла уттуп алган чораан мен. Оон-на ам Даниярның ыры мээң сагыш- сеткилимни дүүредип-ле үндүрген. Чырык өртемчейни баштай-ла көргеним бо чүве ышкаш, ону кайгап магадаан карактарымны хере көрүпкен, мырыңай-ла дүжүмде чүве дег, кылаштап чоруур мен.
А Жамийланың хенертен өскерилгенин чүү дээр силер! Биеэки кончуг ааспырак, каткыжы кыс турбаан чүве-даа дег. Ооң имистей берген ийи караан часкы сырыннаашкыннар шыва алган. Орук дургаар бир-ле чүвени салдыкпайн бодап чорааны илдең. Ооң эриннеринде дам-дум билдинер, бодал долган хүлүмзүрүг алаңзып, иштинде бир-ле эки чүвеге бүдүү өөрүп чораан. Шоодайны эктинче дүжүр тыртып алгаш, ооң мурнунда шапкын хем бар, ону кежеринден дидинмейн барган чүве ышкаш, билдинмес чалданыгга туттурган алаңзып тургулаар апарган. Даниярны ояр, ооң арнынче көрбестээн.
Бир катап-ла шаңга турувуста, Даниярга шаг-ла төнген чөгениг-биле чугаалады:
— Ол шериг хөйлеңни ужулган болзуңза але. Чуп берейн кай!
Оон ам шериг хөйлеңни сугга барып чуп-чуп, хүнге кургады чаткаш, боду ооң чанынга олуруп алгаш, адыштары-биле бар-ла шаа-биле кызып-кызып камныг хере суйбап, эгиннеринде шаарарты элей берген черлерин хүн өттүр көрүп, бажын чайгылааш, катап-ла оожум болгаш муңгаргайы-биле хере тудуп олурду.
Чуруктарны архивтен алган.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...
