Бо чылын час соок, узун болза-даа, хөй өөр бистиң аймак кырган кырган-ачавыстың чурттап чорааны Шивээлиг-Хемче Тывавыстың булуң бүрүзүнде чурттап чоруур төрелдеривис шупту даң бажында-ла Булчуң оваазы дээр өгбелеривистиң чурттап чорааны эргим черивисче хаптывыс. Чедип келиривиске Чооду Булчуңович Юшааның ажы-төлү бисти мурнай шагда-ла белеткеп каан узун ширээвисти хат-чаъстан камгалап, тускай шывыг-биле чаглакты кылып, улуг пашта эъдин дүлген, аъш-чемин белеткээн болдулар. Бо удаада 16 дугаар чыл чыглып турарывыс бо.
Ук-төөгүвүс ТАР үезинде Таңды-Уулага чурттап чораан хөй ажы-төлдүг, мал-маганныг Түмен-Байыр деп өгбевистен бодарап өскен, хөй өөр-өнер чон бис. Ооң улуг оглу 9 ажы-төлдүг, база-ла бай-шыдалдыг, мерген угаанныг оглу Ёнзак Таңды кожуунну эжелеп чурттап чораан. А ийи дугаар оглу бистиң Булчуң кырган-ачавыс Кежик-Чыргал дуңмазы-биле Тес-Хем кожуунну эжелеп чурттаан. Ынчангаш тыва ёзу-чаңчыл-биле кырган-ачавыстың байлак чуртунга Булчуң оваазын улуг өгбелеривис Александра Чоодуевна Эренчин (91 харлаан), Кара-оол Лопсанович Лапчаа (81 харлаан) оларның ачы-буяны-биле ыдыктыг черлеривисти эргип, чылдың-на саң салыры чаңчыл болган. Чылдың-на бичии салгалдарывыс өзүп көвүдеп, сайзырап турарын маңаа келгеш көрүп, өөрүшкү-маңнай-биле ужуражыр бис.
Төрел аймактың бүдүжү ук-ызыгуурундан хамааржыр. Бистиң аймакта эрткен чүс чылда эртем-билиглиг улуг лама башкылар арбын чораанын төөгү чугаалап турар.
Олар дээрге улуг өгбелеривис: Ёнзак-Узун-Хелиң, Бүлчүң-Ишпес-Хелиң, Ойдуп-кыска-Хелиң, Оюн-Балдар-Даа-Хелиң, Оюн Люндуп деп анаа эвес кижилер чурттап чораан. Олар Чагытай хүрээзин тургусчуп, Моолдуң Кандаң хүрээзиниң дээвиирин алдын-биле чайырлаан.
Бо-ла бүгүнүң дугайында С.К. Сереноттуң «Тыва хүрээлерниң болгаш лама башкыларның төөгүзү» деп номундан көрүп болур.
Амыдыралдың хоойлузу-биле улуг назылыгларывыс ховартап турарын чымчак сеткил-биле оларны маңаа сактыры – бистиң бир дугаар сорулгавыс. Олар төрээн чурту Тес-Хем кожууннуң үндезилекчилериниң санынга кирип, бүгү күжүн харам чокка киирип, келир салгалга үлегерлиг өгбелеривиске бир дугаар улуг оглу Чамзы Булчуңович Чооду (чонга Хөлбең деп ады алгаан), мурнакчы малчын чораан. Ол чеже-даа коммунист чорза, тываларның шагдан тура сагып чораан ёзу-чаңчылдарын утпаан. Ол чаъс чагдырар чатчы чаяалгазын бүдүү сагып кылып чораанын ажык-чарлыг үеден эгелеп билир бис.
База бир оглу совет үеде шылгараңгай бижикчи – Чооду Булчуңович Юшаа. «Ол бодунуң үезинде ТАР-ның бедик орденин алган кижи» — деп, оглу 1969 чылдан 1979 чылга чедир Телерадиокомитеттиң даргазы чораан Сергей Чоодуевич Юшаа (92 харлыг) ачазын биске бо-ла сактып чугаалаар кижи. Кижиниң ук-ызыгууру кандыг болурул, салгалдары база ындыг. Ынчангаш Булчуң өгбевистиң ажы-төлүнде алдарлыг малчыннар, Маадыр ие дээш кандыг-даа мергежилдиң мурнакчылары чораан дээрзин журналист ажылым-биле эки билир мен.
Бо чылдың дагылгазын Юшааларның салгалдары тергиин эки эрттирди, эр хейлер! Ноянывыс Олег Викторович Эренчинниң билдилиг удуртуп-баштаан ажыл-херээ мактанчыг. Ол ышкаш Шолбан башкы Булчуң оваазын доктаамал дагып, саң салыр Улуг башкывыс. Ооң кырган кырган-ачазы Тибет чуртунга шажын-чүдүлгениң эртемин чедип алганын төөгү материалдарында, номнарда бижип турар болгай. Ынчангаш бо күштүг лама башкының салдары бистиң аймакка чедип турар дээрзинге мөгеер бис. Ооң бир оглу Тывада билдингир Эдуард башкы – Цэченлинг хүрээзинде чонну хүлээп турар.
«Булчуң оваазынга 100 ажыг төрел аймак чыылдывыс. Эң эскергеним чаа-ла атпаңнадыр кылаштап чоруур чаштар, аныяктар арбын болду. Бир дугаар улуг ёзулал улуг, бичии эр хиндиктиглер элээн бедик тей кырында Оваага саң салып, башкывыстың номналы салгын аайы-биле адаанда одагга чаңгыланып кээп турду, шуптувус чадып каан хевис кырынга мөргүл номчуп, тейлеп турдувус. Бир дугаарында, улуг чуртувуста болуп турар коргунчуг дайын шөлүнде маадырлыг оолдар, кыстарывыс Тиилелге дээш амы-тынын харам чокка берип турар болгай, оларның аразында бистиң аймактың төлээлери маадырлы ы-биле киржип турар, чидириг бар, дөмей-ле Тиилелге бистии!» — деп шуптувус тейлеп, чалбарып турдувус.
Бедик тейден саң салган улуг, бичии кижилеривис келирге, ширээ сыңмас аъш-чемни делгеп салгаш, баштай улуг назылыгларга байыр чедирген. Арткан өгбелеривистен бо чылын Сереңмаа Дыртый-оол 88, чеңгевис Зоя Салчаковна Лапчаа биле мен, Аракчаалардан Светлана Баировна 82, Анатолий Биче-оол 81 харладывыс. Ол ышкаш улуг кеннивис Людмила (Карай) Каңгыевна 80 харлаан, Зоя Баировна Самдан 75-тээн, кеннивис Анна Байыровна 70 харлаар. Оларга белектерни сунуп, узун назынны йөрээгеш, оюн-тоглаа эгелээн.
Шак бо спортчу маргылдааларны хүндүлүг угбавыс Александра Чоодуевнаның улуг күдээзи чылдың-на эрттирип турар. Оваа дагылгазының улуг судьязы Сагаан Санчатты бо удаада база мактаар апаар. Спорттуң бүгү-ле хевирлеринге аныяктар шупту киришкен. Эң солун аът чарыжын улуг кижилер четтикпейн манап турувуста, чоогувуста арыгдан шлемниг, сапогтуг хаак аъттар мунган оолдар халдып кээрге, мага хандыр каттырыштывыс. Бо оюн бисти улам хөглеткен.
Дина Чоодуевнаның оолдары Нурсаттар, Светлана Чоодуевнаның оолдары Хертектер, бүгү тала-биле Оваа дагылгазын эки организастаан. Аъш-чемни башкарар Күдер Юшаа, поварларны удурткан Рита Эренчин, дузалакчылары Айлаң, Алдын-Час аъш-чемни арбын болгаш амданныг кылган.
«Бо чылын дээди эртем чедип алганнарның саны база хөй болган. Оларның аразында Азияна Арслановна Херлии ТывКУ-ну алдын медаль-биле дооскан, ол ышкаш Светлана Тэмировна Данзын-оол медицина академиязын, ийи чылдың ординатуразын дооскаш, кады өөренип чорааны орус омактыг студент эжи-биле өг-бүле тутканнар. Ынчангаш мен бичии кыс чичилиг (правнучка) болдум. Бичии күдээм Москва хоорайның клиниказында терапевт болуп ажылдап турар. Шак мындыг чаа өг-бүлелер аймаавыста бижиир болза хөй.
База бир солун медээ Тывавыста мода болган соңгу чүкче вахталап ажылдап турарлардан бис база чыдып калбайн турар бис. Бо Оваага Кара-оол Лопсанович акывыстың уруунуң уруу Юлия база келди. Ооң чугаазындан кыс эжи-биле даштыкы марканың машиназынга ийи боду алды хонук чорааш, Тывага чедип келгенин сонуургап дыңнааш, магададывыс. Мындыг эрес-дидим кыстар бар-дыр!
Чылдың-на Оваа дагылгазын тырттыргаш, фотоальбом кылып турар киживис Арслан Николаевич Аракчааның күш-ажылын шуптувус үнелеп, мактаар бис. Бо удаада база шуптузун чурукка тырттырып, мага хандыр дыштанып, омак-хөглүг чандывыс.
Ынчангаш база катап ноянывыс Олег Викторович Эренчинге, ооң оглу тускай шериг операциязында киржип турза-даа, оглунуң маадырлыг соруу, Оваа дагылгазын шыырак эрттиргени дээш, шуптувус мөгейдивис.
Эрес-кежээ оолдарымга дилээм бар. Кызыл-Арыг биле Балгазын аразында Чаңгыс-Дыт дээр Булчуң өгбевистиң кезээде мөгейип доктаар Хам-Дыды бар, аңаа эрткен-дүшкен чон чалама, кадактарны баглаар, чажыын чажар хүндүлүг черивис-тир. Чаңгыс-Дытка Булчуң кырган-ачавыс чылдың-на хөй мал-маганы-биле дыштанып кээр турган, ооң көшкен аалының бажы Чагытайга, кудуруу Каскалга кээп турган дээрзин улуг акым Седип Баирович Аракчаа меңээ чугаалаар турган. Акымның чагыы-биле аңаа үргүлчү доктаар чаңчылдыг бис. Ам ол Чаңгыс-Дыттың девискээри бокталган, стол-сандайы үрелген болду. Ыдыктыг черивисти чаартырынга аймаавыстың аныяктары шыдаар дээрзинге бүзүреп артым. Ол база аймаавыска улуг хүндүткел болур.
Май айдан эгелеп дагылгалар эгелээн. Бүгү чонувуска тыва ёзу-чаңчылдарын делгередирин күзеп, шупту чонга, өг-бүлелерге чедиишкиннерни, аас-кежикти күзедим.
/ Светлана ДАНЗЫН-ООЛ, хоочун журналист.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11