| Бүгү-делегейниң IV буддийжи шуулганынга уткуштур |
Таңды-Тыва Арат Республика 1926 чылдың август 18-те почта марказының төлевилелин бадылаан. 1925 чылдың чайынында ССРЭ Чазааның чалааны-биле Тыва Арат Республиканың Сайыттар чөвүлелиниң даргазы Дондук Куулар, Биче Хурал даргазы Нимажап Монгуш болгаш Сайыттар чөвүлелиниң херектер эмгелекчизи Соян Талга-Сюрюн баштаан делегация Москвага бир дугаар аалдап четкен.
Делегацияның составынче оон ыңай шериг сайыды Шагдыр, Чазак кежигүнү Наринмандах, партиядан Бульжун, Цендыл болгаш Таңды-Тываның Революстуг Аныяктар Эвилелиниң кежигүннери эш Бадан-оол биле эш Бильби, очулдурукчу Павел Медведев кирип турган.
1925 чылдың июль 22-де ССРЭ-ниң Чазаандан Борис Мельников, Николай Колчановский, Григорий Ягрин Таңды-Тыва Арат Республиканың төлээлери-биле ССРЭ болгаш ТАР аразынга найыралчы харылзаалар дугайында дугуржулгага ат салганнар. Оон аңгыда 2 кончуг чугула керээни чарган: ССРЭ биле ТАР аразынга почта болгаш телеграф (эрги моол дылдан очулдурарга, сайгылгаан медээзи) дугайында.
1925 чылдың октябрь 1-де совет чазак Таңды-Тываның чазаанга орус бот-башкарныр ажылчын колонияга хамааржыр Кызыл хоорайда почта-телеграф салбырын болгаш Усинск биле Кызыл аразының телеграф шугумун бүгү-ле үнелиг өнчү-хөреңгизи-биле катай июль 22-де ат салган дугуржулгазы ёзугаар акт-биле халаска дамчыдып берген.
Ынчангаш 1925 чылдың июль 22 деп төөгүлүг хүн аныяк республикага харылзааны сайзырадырынга, өртээлдерден харылзааның чаа техниктиг хевирлеринче шилчиириниң чугула базымы кылдыр санаттынар. Улаштыр материал-техниктиг дуза кадарын совет чазак бодунга хүлээнип алган.
Ол үениң ССРЭ-ниң Почта-телеграф Улусчу комиссариадының болгаш Хаанныг Россияның үлегери-биле 1925 чылдың октябрьда Таңды-Тыва Арат Республиканың Почта-телеграф эргелели тургустунган.
ТАРН-ның Төп Комитединиң Политбюрозу 1925 чылдың ноябрь 9-та болган хуралынга өртээлдер болгаш почта маркаларын үндүрер дугайында айтырыгларны сайгарган. Биргизинге хамаарыштыр алырга, өртээлдерже үнүп турар акша-хөреңгини камнаары-биле почтаны автомашина-биле дажыыр аргазын көөр деп шиитпирлээн. Ол сорулга-биле ССРЭ-ниң Таңды-Тывада элчин чери-биле сүмележип көөр деп шиитпирлээн. Ийи дугаар айтырыгга хамаарыштыр почта маркаларының үлегерлерин ажылдап кылгаш, дараазында Политбюро хуралынга сайгарып, Улуг Хуралга бадылаар деп шиитпирлээн.
ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң даргазы, сүлде-сүзүк талазы-биле эртем-билиглиг кижи болгаш, Дондук Куулар «Аас-кежиктиң дугую» деп буддийжи демдекке даянып алгаш, бир дугаар почта марказын ажылдап кылгаш, ону 1925 чылдың ноябрь 27-де ТАРН-ның Төп Комитединиң Политбюро хуралынче киирген. Элээн каш авторлардан база маркалар үлегерлери кирген, ооң иштинде ССРЭ-ниң ТАР-да элчини Разумов база бар. Дужааттынган ажылдар аразындан Дондук Кууларның чогааткан марказы шилиттинген.
1926 чылдың август айда ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң секретары С. Талга-Сюрюн Москваның «Госзнак» парлалга фабриказынга Тываның төөгүзүнде бир дугаар почта марказын парладыры-биле сургакчылап чорупкан. 1926 чылдың август 18-те Дондуктуң төлевилели-биле кылган бир дугаар тыва маркаларны шак ынчаар Талга-Сюрюн бадылаан. Үлегерниң шынныын ССРЭ-ниң Почта болгаш телеграф улус комиссариадының марка экспедициязының удуртукчузу А. Сандин бадыткаан. Маркаларны 1926 чылдың сентябрьда 1631 дугаарлыг чагыг ёзугаар парлап үндүрген болгаш ол-ла чылдың октябрьда ажыглалче киирген.
1926 чылдың октябрьда ажыглалче кирген тыва маркаларның автору ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң даргазы Дондук Куулар болган.
Кымыл ол дээрзин таныштырары артык эвес.
Дондук Дажыевич Куулар (1888-1932 чч.) – 1925 чылдан 1929 чылдың январьга чедир ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң даргазы.
Шеми (амгы үеде Тываның Чөөн-Хемчик кожуунда Шеми суур) деп черден бай-шыырак араттың оглу. Урга хоорайның буддийжи хүрээзинге база Чадаананың Үстүү-Хүрээзинге кепши эртем-билигни чедип ап, Үстүү-Хүрээниң шыырак ламаларының бирээзи чораан. Ол чаа хевирлеттинип турган тыва интеллигенцияның ортумак бөлүүнге хамааржып, бодунуң көрүжүнге эрги культураның арга-дуржулгазын чаа үениң угланыышкыннары-биле каттыштырарын кызып чораан.
1925 чылдан 1929 чылга чедир Тыва Арат Республиканың (1926 чылга чедир Таңды-Тыва Республика) Биче Хуралының Президиумунуң (чазак даргазының) ийиги даргазы база даштыкы херектер сайыды турган.
Ол 1925 чылдың чайынында Таңды-Тыва биле ССРЭ-ниң аразында дипломатчы харылзааны тургузарының дугайында дугуржулга дугайында Москвага чугаалажыышкыннарга тыва делегацияны удуртуп чораан.
Тываның үлетпүр-садыг банкызын (Тывабанк) тургусканының соонда, 1925 чылдың сентябрьда банкының удуртукчулар чөвүлелиниң бирги даргазы кылдыр соңгуткан.
Ол үениң элээн каш ТАР удуртукчулары ышкаш, ол буддизмге болгаш сангхага бердинген турган. 1927 чылда ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң хуралынга буддизмниң ниитилелде ролю болгаш туружунуң дугайында илеткелинге мынчаар айыткан: «Амгы үеде бис, тыва чон, хостуг республика бис, ынчалза-даа чамдык байдалдар болгаш хүлээп алган Конституциявыстың ужундан ажылчыннарның арын-нүүрүнүң хостуг болурун хандырар дээш, хүрээ биле күрүнени ийи аңгылап каан, чүдүлге-сүзүк хамааты бүрүзүнүң хууда херээ деп чарлаан. Ынчангаш чоннуң элээн каш кезии хоорук болуп, хоойлудан дашкаар апарган».
Контрреволюстуг ажыл-херек дээш буруудаттыргаш, 1932 чылда Буян-Бадыргы-биле кады адып шииттирген. Ооң адын 2007 чылда агарткан.
1927 чылда Дондук Кууларның удуртканы ТАР-ның Чазааның хуралынга шажын айтырыын база катап көдүрүп, буддизм болгаш ламалар талазы-биле комиссияны тургускан. Комиссияның сүмелээни-биле 1928 чылдың март 8-тен 12-ге чедир ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң даргазы Дондук Кууларның киржилгези-биле ламалар съездизи болуп эрткен.
Бурятиядан (ССРЭ), Моолдан болгаш Төвүттен 33 лама башкы бо съездиге киришкен, ону бир дугаар делегей чергелиг буддийжи шуулган деп санап болур.
Нимажап (Нимачап) Айыжыевич Монгуш (1879- 1932 чч.) – ТАР-ның Биче Хуралының даргазы (1924-1929) болгаш даштыкы херектер сайыды. Ол 1879 чылда Манчы-Кыдаттың Моолдуң Сесен-Хаан аймааның Даа кожууннуң Шимелиг (Шеми) сумузунга бай Айыжының өг-бүлезинге төрүттүнген. Эртем-билигни Моолга чедип алган.
Даа кожууннуң дээди чагырыкчызы Хайдып ноян Нимажап Монгуштуң эртем-билиин, кызымаккай чоруун, моол, кыдат дылдарны эки билирин онзалап көргеш, бодунче хаара тудуп, ажылдадып алган. Ол удаваанда шын шилилге кылганынга бүзүрей берген. Нимажап Хайдып ноянның бодалдарын болгаш дужаалдарын бижимел дамчыдарынга кончуг шын кылдыр кызымаккай, тура-соруктуг ажылдап турган. Ол ноян албан-дужаалга ажылдап чораан чылдарында Нимажап Монгуштуң өзүлдезинге, ооң эрткен чүс чылдың билдингир политиктиг болгаш күрүне ажылдакчызы болу бээринге улуг салдарны чедирген. Ол-ла чылдарда Хайдып Үгер-Дааның оглу Таңды-Тыва Арат Республиканың үндезилекчилериниң бирээзи Хүн ноян Монгуш Буян-Бадыргы-биле таныжып алган.
1920 чылдың эгезинде Буян-Бадыргының даалгазы-биле Нимажап Монгуш Чадаананың Үстүү-Хүрээзинден Тактаң-Камбы-биле иелээн Кыдатче тыва чонга хамаарышпас чорукту бээриниң болгаш Тываны боду башкарлыр күрүне кылдыр чарлаарының дугайында чугаалажыышкынче аъттанган.
Буян-Бадыргы биле Нимажап 1921 чылдың август 13-16 хүннеринде Даа кожууннуң өмүнээзинден Таңды-Тыва Арат Республика деп чарлаан бүгү Тываның тос кожуунунуң хуралынга киришкен.
Туранга 1922 чылдың февраль 28-тен март 1-ге чедир болуп эрткен I съездиге Тываның арат-революстуг намы (ТАРН) тургустунуп, Нимажап Монгуш ТАРН-ның Төп Комитединиң составынче кирген.
1924 чылдың сентябрь 2-ден октябрь 6-га чедир Кызылга болган ТАР Улуг Хуралының II хуралынга Нимажап Монгуш ТАР-ның Биче Хуралының даргазы кылдыр соңгуткан.
1929 чылдың октябрь 16-да ТАРН-ның Төп Комитединиң Политбюрозунуң шиитпири-биле Буян-Бадыргыны, Нимажапты, ТАР-ның өске-даа көскү чазак ажылдакчыларын, ооң соонда Дондук Кууларны «чоннуң дайзыннары» деп буруудаткаш, намдан үндүрүп каапкан.
1932 чылда ТАР-ның бо удуртукчуларын боолап шииткен.
Соян Манчыкович Талга-Сюрюн (Далаа-Сюрюн)– ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң херектер эмгелекчизи, Тесийн-Голдуң (Тес-Хем, Тес-Моол) хүн нояны, 1924 чылда Тес-Хем кожууннуң бир дугаар чагырыкчызы. Оон ыңай кандыг-даа медээлер чок.
Редакциядан: Шак бо төөгүлүг кижилерниң ачызында тыва марка тывылган. Авторнуң улуг ажылында чуруктарны, медээлерни кайыын алганын, төөгүлүг үндезиннерин шуптузун айтып каан. Илдик чокка доктаавайн, сонуургап номчуур улуска таарыштыр бо материалче ол айтылгаларны киирбээн.
Мөңгүн-оол КУУЛАР, тыва харылзааның хоочуну.
Чуруктарны tuvaonline.ruдан болгаш К.А. Бичелдей, Б.Б. Монгуштуң "Государственные символы Тувы" деп номундан алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn