1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГ-БҮЛЕЛЕРНИ ДЕТКИИР НЕМЕЛДЕ ХЕМЧЕГЛЕР ДУГАЙЫНДА

Февраль 26-да Тыва Рес­публи­каның Чазааның чөвүлели биле Дээди Хуралдың депутаттарының каттышкан калбак хемчээлдиг хуралы болган. Ооң ажылын­га чазак кежигүннери, яамы, ведом­ство­ларның удуртукчулары, депутаттар киришкен. Хүн чурумунга «Чоннуң социал камгалалы болгаш экономиктиг политиканы күштелдирер талазы-биле немелде хемчеглерни ап чорудары» деп чаңгыс чүүл айтырыгны чугаалашкан.  
Хуралды Тыва Республиканың Дээди Хуралының Даргазы Каң-оол Даваа башкарып эрттирген. Кол айтырыгны сайгарып эгелээр мурнунда Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол эге сөстү алган. 
Тывада эвээш орулгалыг ядыы-түрең­ги кижилерниң саны хөй, бистиң респуб­лика чүгле федералдыг бюджеттен дотация-биле чурттап турарының дугайында массалыг-информация чепсектеринге, интернет четкилерниге база бистиң рес­публикага тарай берген медээ бөгүнгү хуралды эрттиреринге чылдагаан болганы кымга-даа чажыт эвес. Ынчангаш бөгүнгү хуралга республикада орулгазы эвээш өг-бүлелерге боттуг дуза чедирер талазы-биле тыва чазактың болгаш парламентиниң кылып чорудуп турар ажылдарының дугайында ажыы-биле чугаалажып, моон-даа соңгаар кандыг хемчеглерни ап чорударыл деп айтырыг­ларны сайгарар бис. 
Эң-не хомуданчыг чүүл төрээн Тывазынга чаңгыс өрген кадап, ажыктыг чүүлдер кылып көрбээн «опозиция» деп адаарывыс «дылы-биле аал көжүрер» политиктерниң куруг хоозун «шуугаашкын» үндүрүп, бо байдалды ажыглап турары болур. 
10 ажыг чыл иштинде тодаргай ажыл-херектерни бүдүрүп, холу-биле тудуп, караа-биле көрүп, ону ханы шинчилеп, сайгарып турар чазак кежигүннери, сайыттарның болгаш чер-черлерде муниципалдыг эрге-чагырга органнарының удуртукчуларының күжениишкини халас барбаан. Ону статистиктиг сан-фактылар, барымдаалар бадыткап турар дээрзин Тываның Баштыңы дыңнаткан. 
Чурттакчы чоннуң орулгаларының эвээш­ болуп турары янзы-бүрү чылда­гаан­­нарлыг. Бир-ле дугаарында, ону бис­тиң республиканың дошкун агаар-бойдузу-биле тайылбырлап болур. Кыштың дыңзыг соогу 3 ай дургузунда уламчылап кээр. Бистиң хөй эвес, ындында-ла дотациялыг бюджедивистен кышты ажып эртип алырынга 1 млрд. хире акша-хөреңгини чылдың-на аңгылап үндүрүп турар. Тывада электри энергиязы чедишпес болгаш чамдык кожууннарда дизельдиг электростанциялар хөй кывар-чаар материалдарны чарыгдаар. Ынчангаш өске климатта чурттап турар чылыг, таарымчалыг агаар-бойдустуг регионнарга Тыва Республиканы канчап деңнээр боор.  
База бир чылдагаанга демографтыг байдалды хамаарыштырып болур. Бистиң республика Россия Федерация­зында чаш уругларның төрүттүнер талазы-биле бирги одуругда. Чурттакчы чоннуң аразында эң хөй санныг улус чаштар болуп турар. Чаңгыс ажылдап турар кижиге хамаарыштыр алырга, 642 бичии уруг онаажыр. Россия Федерациязында бо сан-чурагай 331-ге дең. Өг-бүлелерниң үштүң бир кезии азы 90 муң өг-бүлелерниң аразындан 35 муңу хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер деп санадыр. Бо сан-чурагайлардан өг-бүлелерниң  орулгазы база чарыгдалын деңнеп көөрге, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң орулгазы эвээш дээрзи билдинип кээр. 
Тывада чурттакчыларның аразында ядыы-түреңги кижилер база бар. Ону кым-даа чажырбайн турар. Ядыы-түреңги чорук-биле демисежип, ажылчын олуттарны тургузуп, акша-шалыңны өстүрер хемчеглерни тыва чазак ап чорудуп келген. Орулгазы эвээш кижилер турбазын дээш бодун-боду хандыртынып амыдырап-чурттаар күзелдиг хуузунда ажыл-агыйлыг, ортумак болгаш биче сайгарлыкчы чорукту хөгжүдүп, хөй мал-маганны өстүрүп, ажыл чок чаңгыс чер-чурттугларын ажылчын олуттар-биле хандырып, үндүрүглерни төлеп чоруур муң-муң кижилерге Тыва Республиканың Чазааның деткимче дузазын база уттуп болбас. Ооргазын деридир ажылдап чоруур эрес-кежээ кижилерге даяныр, оларны деткиир ужурлуг бис. 2019 чылда «Күш-ажылчы кижиниң чылын» чарлааным база анаа эвес. 
Инфраструктураны, тодаргайлаарга, бирги ээлчегде транспорт, энергетика айтырыгларын чедир шиитпирлеп албас болза, экономиканың бурунгаар хөгжүлдези турбас. Мону тускай эртемниг специалистер-биле 10 чыл бурунгаар-ла анализтеп, сайгарып турган бис. 
Ынчалзажок Тываның экономиказы, социал хандырылга айтырыгларында он-он чылдар дургузунда чыглы берген моон­дактарны «хуулгаазын бийирлиг» илбичи ышкаш кончуг дүрген арыглап, аштап каап­тар арга кайда боор. Тываның со­циал-экономиктиг хөгжүлдезиниң дугайында айтырыгны Россияның парламентизи, Федерация чөвүлелинге, Күрүне Думазының чөвүлелинге сайгарып чугаа­лажырын саналдап киирген тур­ган бис. Ол ышкаш Россия­ Федерациязының Чазаанга ба­за илеткээн мен. Түңнелинде «2025 чылга чедир Тыва Рес­пуб­ликаның сайзыралының кол хемчеглериниң дугайында» Россия Федерациязының доктаалы үнген чүве. 
Ооң иштинде улуг хемчээлдиг төлевилелдер: Кызылдың аэропортун чаар­тыр, делегей чергелиг деңнелче үндүрер, федералдыг трассаның угланыышкынын Красноярск — Хандагайты күрүне кызыгаарынга чедир өскертип, Тываны куржап турар бедик вольтулуг, күштүг электри энергиязының шугумун тудуп, ажыглалга кииргени хөйге билдингир. 
Эрткен 2018 чылда Хакасия, Красноярск край болгаш Тываның губернаторларының эгелээшкини-биле «Енисей Сибири» деп улуг төле­вилелди саналдап киирген бис. Ооң кол утказын мынчаар дамчыдып, тайылбырлап болур. Инфраструктураны хөгжүдүп албас болза, Сибирьниң сайзырал, хөгжүлдезиниң дугайында чугаалаан-даа ажыы чок. Кол үндезин төлевилел Курагино — Кызыл аразында демир-орук тудуу болур.
Ийе, бир чамдык улустуң бодалы-биле алырга, Тываның бойдус байлаан үндүр сөөртүп алгаш баар, экологияга хоралыг деп шынга дүүшпес дидир-дидирлери чон аразында тарап турар. Херек кырында ол дээрге бирги ээлчегде, муң-муң ажылчын олуттар, сая-сая рубль түңнүг республика бюджединче киирип болур үндүрүглер-дир. Бо чугула айтырыгны Россия Федерациязының Чазаа деткип турарын эки билир силер. 
Бистиң республиканың эко­но­ми­казының кол үнде­зи­ни көдээ ажыл-агый, ылаң­гыя мал ажыл-агыйы-ла болгай. 2006 чылда Тыва Рес­публиканың Ча­зааның Даргазы албан-дужаалга томуйлаткаш, 653 000 шээр, 97 000 бода мал санадып турар рес­публиканы хүлээп алган мен. 2017 чылдың көдээ ажыл-агый чизелээшкининиң түңнелинде Тываның малы: шээр мал — 1 сая 140 муң, бода мал 144 муң баш чедир өскен. 
Республикаже киирип турар инвестицияларны санап-түңнээр чүве болза, 2006 чыл­да мен ажылдап эгелээн­ үемде респуб­ликаже хуу инвес­торларның киирген акша-хө­реңгизи 1 млрд. 974 000 рубль турганын статистика бадыткап турар. 2014 чылда — 17 млрд. 800, 2018 чылдың түңнелдери-биле 9 млрд. 562 000 рубль болган. 
«Межегей хөмүр» бүдүрүлгези ажыттынган хүнден эгелээш, үндүрүглерни республика бюджединче киирериниң дугайында дугуржулганы чедип алдывыс. Ооң-биле кады Тываның үндезин чурттакчылары шахтер кижиниң мергежилинге өөренип алгаш, акша-шалыңны ажылдап ап, өг-бүлезин хандырар аргаларны тургускан бис. Амгы үеде хөмүр-даш уургайында Тываның 100 хире чурттакчылары, ооң иштинде тыва аныяк оолдар ажылдап турар. 
Тожуда ажылдап турар өңнүг металлдар тывыжын чорудуп турар «Лунсин» бүдүрүлгеде Тываның 1200 чурттакчызы хаара туттунган, оларның ап турар ортумак акша-шалыңы ортумаа-биле 45 муң рубльди тургузуп турар. 
Бир талазында экология айтырыглары чидии-биле тургустунуп турар. Ынчалза-даа ону хайгаарап турар федералдыг албан черлери бар. Берге айтырыглар турза-даа, бистиң Тыва Республикага хөй кижи доктаамал ажылдыг болзун дээш үлетпүр бүдүрүлгелерин сайзырадыры чугула. 
Чоннуң амыдырал-чуртталгазынга деткимче болзун дээш «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг», «Инек — чемгерикчи малым», «Социал хөмүр», «Дүк», «Алгы-кеш» дээш өске-даа төлевилелдерни ажылдап кылып, чонга дузаламчыны көргүзүп турар бис.
Тыва Республиканың Дээ­ди Хуралынга хөй кижи киржикчилиг калбак хуралдың түңнелинде чурттакчылыг суурларда өг-бүлелерниң орулгалар болгаш чарыгдалдар деңнелинге анализти кылырын чазактың социал адырының удуртукчуларынга онааган. Аңаа даянгаш, амыдырап-чурттаарының кудуку хемчээлинден эвээш орулгалыг хамаатыларның даңзызын тургузар. Дараазында, өг-бүле бүрүзүнге ядыы-түреңги чорукту ажып эртериниң программазын ажылдап тургузар. 
ТР-ниң Күш-ажыл яамы­зы ядыы-түреңги чорукту кызы­ра­рының республика программазын регионга кылыр. РФ-тиң Президентизиниң айыткалында социал деткимчениң немелде 12 хемчээн ук программага кии­рерин хуралдың киржикчилери демдеглээн. 
Ядыы чорукту кызырарының дээштиг бир хемчээ – ха­мааты­ларның, ооң иштинде боттарын ажыл-биле хандыртынып турарларның ажыл-чорудулгазын ажык болдурары. Мында чугаа репетиторлаашкын, бажыңнар септээри болгаш өске-даа ажыл-чорудулгалыг кижилер дугайында чоруп турар. Албан медицина камгаладылгазының дугайында федералдыг хоойлуже өскертилгелерни кииргени-биле, олар 2019 чылдан тура, орулгадан үндүрүглер база АМК фондузунче камгаладылга дадывырларын төлээринден хосталган. 
Тываның Чазаа болгаш парламентизи республиканың чурттакчы чонунуң орулгаларын болгаш чарыгдалдарын анализтээнинге, регион экономиказының амгы деңнелиниң салдарынга база ядыы чорукту эвээжедиринге национал төлевилелдерни күүсеткениниң түңнелдеринге үнелелдерни бээрин айыткан. 
Республика Баштыңы Шолбан Кара-оол шинчилелдерже российжи эксперттерни хаара тударын саналдаан. Ынчангаш төлевилелдиң методологтуг үделгезинге Экономиканың дээ­ди школазының эртем-шинчилел институдунуң, Росстаттың база Россияның Күш-ажыл яамы­зының специалистеринден ажылчын бөлүктү тургузар дилегни РФ-тиң оралакчы премьери Татьяна Голиковаже киирер.
Тываның эрге-чагыргазы оон аңгыда ядыы-түреңги чорукту чавырылдырарының федералдыг программазын боттандырар баштайгы регионнар даңзызынче республиканы кии­рерин үндезилээн материалдарны белеткээш, Россияның чазаанче чорудар планныг. 
Республика аңаа регионнуң хөгжүлдезинге база ооң чижилгелиг чоруунга шаптараазынныг инфраструктура болгаш транспорт кызыгаарлаашкынын чок кылыры чугула деп айыткан. 
Өг-бүлелерниң ядыы-түреңги чоруун шинчилээр талазы-биле улуг калбак ажылдарда өзек рольду муниципалитеттер чагыргалары база бүгү деңнелдиң депутаттары ойнаар ужурлуг. Тываның Дээди Хуралы ол ажыл-чорудулганы дүүштүрер. Тус чер бот-башкарылга органнары чурттакчы чонну огород ажылынче, хууда дузалал ажыл-агыйынче болгаш өске-даа ажыл-ишче хаара тудар байдалдарны тургузарын хандырар ужурлуг.
Мерген ОНДАР,
«Шын» солуннуң корр.
 
Ирина Самойленко – Тыва Республиканың Дээ­ди Хуралының Дарга­зының оралакчызы: Чурттакчы чоннуң социал байдалын экижидери-биле Тыва Республиканың хоойлужудулгазынга өскертилгелерни киирер бис. Уруглар азырап алган болгаш хөй ажы-төл­дүг өг-бүлелерге 16 хар чедир назылыг уругларга ай санында пособие акшаның түңүн өстүрер. Ол ышкаш хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң ажы-төлү дээди болгаш ортумак өөредилге черлеринде өөренип турар азы шериг албан-хүлээлгезин эрттирип турар,  ажылдавайн турар болгаш ада-иезиниң азыралында болза, хоойлу езугаар 16 хар чедир назылыг уругларга төлээр пособиени  23 хар чедир төлээр арганы чедип алыр дээш, депутаттар хемчеглерни ап чорудар. Оон аңгыда регионалдыг ие капиталының хемчээлин өстүрер.
Чимит-Доржу Ондар – Тываның хөй-ниити палатазының даргазы: Россияның Президентизи чуртта социал айтырыгларны ооң иштинде ядыы-түреңги чорукка удур хемчеглерни шиитпирлээрде, «таваар маажым олурар үе чок» дээн болдур ийин. Муниципалдыг эрге-чагырга органнарының удуртукчулары, чамдык эрге-дужаалдыг кижилер олутпай болуп турарындан чоннуң амыдыралында чогуур шиитпирлээр ужурлуг айтырыглар тургус­тунуп кээп турар. Ийи билээн сывырныпкаш, дүн-хүн чок ажылдаар чүве-дир ийин.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.