1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮНДЕЗИН ХООЙЛУ - ЧОГУМЧАЛЫГ АМЫДЫРАЛДЫҢ МАГАДЫЛАЛЫ

“Төөгү билбес төөрээр, төрел билбес түрээр” дижир болгай. Кандыг-даа кижи, кандыг-даа күрүне төөгүлүг, сагып чоруур хоойлу-дүрүмнерлиг. Кижи бүрүзүнүң, күрүне бүрүзүнүң эрткен оруу тускай. Тыва Республикавыстың эрткен төөгүзү база өскелерден ылгалдыг, онзагай. 1921 чылда Таңды-Тыва деп чаа күрүне тургустунуп турда, Тываның төөгүзүнде бир дугаар Конституция хүлээп алдынган. 1944 чылда Тыва Арат Республика ССРЭ-ниң составынга кирген соонда, Конституция тургузуунга  чаартылгалар болган. Ооң соонда ССРЭ буурап дүжүп, чуртка эде тургузуушкун үезинде, 1993 чылда, Конституцияны эде кылган. Дараазында, 2001 чылдың май 6-да, Конституцияга чаартылгаларны  киирер ужурга таварышкан. Черле ынчаш кайы-даа чылда, каш-даа дугаар хүлээп алдынган Үндезин Хоойлу республиканың экономиктиг-даа, политиктиг-даа хөгжүлдезинге улуг ужур-дузалыг, эки салдарлыг болганын төөгү бадыткап турар. 
Тываның Үндезин Хоойлузун тургузарынга үлүг-хуу­­зун киирип чораан, филоло­гия эртемнериниң доктору, ака­демик, Тываның күрүне уни­­­верститединиң хүндүлүг баш­­кы­зы, Тываның Национал музе­йи­ниң директору, К.А. Бичелдей-биле Конституцияга хамаарыштыр чугааны кылган бис. 
– Тыва Республиканың үндезин хоойлузунуң тургустун­ганының төөгүзү онзагай. Бирээ­де, 1921 чылдан бо хүнге чедир колдуунда тос конституцияны тургускан бис. Оларның иштинде онзагай черни эң баштайгы, 1921 чылда Тыва күрүнениң тургустунарының дугайында шиит­пирни хүлээп алган тургу­зук­чу үндезин хоой­лу чугула. Ооң дугайында чугаа шуут аңгы болур болза эки. А бо хүлээп алдынган тос Конституцияларның иштинде база бир онзагай хоой­­лувус 1993 чылда хүлээп алдын­ган Тыва Республиканың Үндезин Хоойлузу онзагай черни ээлеп турар. Чүге дээрге, бирээде, аажок улуг эргилделиг, онзагай үеде ажылдап кылган. Тывага үндезин национал культура, тыва дыл, езу-чаңчылдар, шажын-чүдүлгевис дээш аажок­ күштүг шимчээшкиннерниң болган түңнелинде онзагай хоойлу болу берген. Ында чаар­тылгаларны база демдеглеп чугаалаар апаар. Бир дугаар онзагай чаартылга: тыва национал байырлал Шагааны демдеглээрин ол конституцияга дорт киир бижээн. Ийи дугаарында, Тыва Республиканың Республика хүнүн Тываның Күрүне хүнү деп тургускан. Ооң-биле чергелештир бо хоойлуга үндезилеп алгаш, тыва дыл Тыва Республиканың девис­кээринге орус дыл-биле чергелештир күрүне дылы болур деп чүүлдү быжыглаан. Ынчангаш бо үш өзек чүүлдери-биле 1993 чылдың октябрь 21-де хүлээп алдынган Хоойлу онзагай кылдыр ылгалып турар. Ол хоойлуну хүлээп алганывыстан бээр 25 чыл оюн бо чылын демдеглеп турар бис. Ынчангаш ону демдеглеп тура, хоойлуну тургузарынга идепкейлиг киржип чораан кижилерни адавас аргажок. Бирээде, Конституция комиссиязының даргазынга ынчангы Президентивис Ш.Д. Ооржакты томуйлаан, а оралакчы даргазынга мен ажылдап турдум. Бо конституцияны ажылдап кылып тура, чаа чаартылгаларны киирбишаан, Тыва Республиканың девискээринге эң баштайгы тус чер эрге чагыргаларын тургузарын хоойлуга кииргештиң, ону чарлап үндүрген бис. Россияга 1996, 1997 чылдар үезинде тус чер эрге-чагыргаларының дуга­йында конституцияга чаартылгалар кирген турган болза, а Тывага 1993 чылда-ла ол чүүл­дерни, ооң мурнунда турган тус чер эрге-чагыргаларының төө­гүзүнге даянып алгаш, кии­­рип алган турган бис. Бо конституцияны бижииринге Ты­ва Республиканың Дээди Совединиң 130 депутаттарының иштинден барык 20 ажыг кижи киржип тургаш, шак мындыг улуг комиссияны тургускан. Ол комиссияның ажылынга Г.Ч. Ширшин, В.С. Салчак болгаш өске-даа идепкейлиг ажылдап турган улусту адап болур. Оон бээр 25 чыл шуужуп эрткен. Тыва Респуб­лика бир талазында Россияның иштинде бактаап турар болгаш бодунуң чер кырында байдалын рес­публика кылдыр быжыглаан. Россияның субъектизи кылдыр турар байдалывысты ол үндезин хоойлуда бадыткап киирген бис. Ынчангаш ниитизи-биле бо үндезин хоойлунуң база бир онзагай чүүлү амгы үениң Парламент тургузуун бо хоойлуда аңгы киир­гени. Ол дээрге-ле  Россияның Үндезин Хоойлузунга болгаш Тываның Үндезин Хоойлузунга чагыртып чоруур республика кылдыр санаттынып турарывыс-тыр. Өске талазында Парламент дээрге-ле эрге-чагырганың тус­кай хевири болурундан аңгыда, ооң кол ажыл-чорудулгазын хоойлужудулга кылдыр доктаадып тургускан. 1991 чылга чедир Тыва Республика Парламент күрүнези турган. Ынчангаш ол үеде чаа үндезин хоойлунуң аайы-биле дээди эрге-чагырганы президентиге быжыглаан. А парламент болза президентиниң чанында хоойлужудулга органы турган. Ынчангаш чаар­тылгалар, өскерилгелер хөй кирген. Ону черле демдеглээр апаар. Ол хоойлунуң база бир онзагай чүүлү – тыва национал шажын-чүдүлгевис, культуравыс, езу-чаңчылдарывыс бистиң амыдыралывыстың үндезини болур деп быжыглаттынганы. 
Ынчангаш бо үндезин хоой­луну тургузуп алгаш, ажылдап­ киргенинден бээр 25 чыл оюн дем­деглеп тура, эрткен үениң иштинде Тыва Республика көзүлдүр өскерлип, чаартынган дээрзин черле демдеглээр­ апаар­ бис. Чаартылгалар, өскер­лиишкиннер анаа-ла дээр­ден дүжүп кээр бодалдар эвес-тир, а бүгү делегейде болгаш Рос­­сия иштинде болуп турар өскер­лиишкиннерге даянгаштың, кылыр ужурлуг чүүлдер-дир. 2001 чылдың конституциязын тургузуп турда, комиссия кежигүнү турбаан болгаш, аңаа хамаарыштыр чүнү-даа чугаалап шыдавас мен” – дээш, Каадыр-оол Алексеевич чугаазын доосту.
Өске­рилгелерлиг болгаш чаар­тыл­галарлыг Конституцияга ха­маарыштыр референдумга Ты­ваның чону 2001 чылдың май 6-да шупту үнүн берип, Үндезин Хоойлуну хүлээп ап, республиканың төөгүзүнге чаа арынны ажыткан. Оон бээр амгы хүнге чедир Тыва Рес­пуб­ликаның Конституциязы үениң шенелдезин эртип, амыдыралга ажыктыын шынзыткан. Үндезин хоойлуда кижилерниң эрге-ажыын болгаш хостуг эргезин быжыглаан. Ол күрүнениң болгаш ниитилелдиң бурунгаар хөгжүлдезинге улуг ужур-дузалыг өзек болур. Чүге дээрге Конституцияда быжыглаттынган эрге-ажыктарны сагыыры – хамаатыларның чогумчалыг амыдыралының дөзү-дүр.  
Айдың ОНДАР.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.