1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРГЭЭ ӨӨРЕНМЕЙН, БЕРГЭЭ ӨӨРЕН

Бис хүн бүрүдеги амыдыралывыста «психология», «психиатрия», оон укталган психолог, психиатр специалистерни шоолуг-ла ылгаштыра албас бис. Ол сөстерниң дөзү «псих» боорга, аңаа арай-ла чиктиг хамаарылгалыг. А угунда бо ийи сөстүң утказы чаңгыс, латин дылдан кайызын-даа очулдурарга, «сагыш-сеткил дугайында эртем» кылдыр билдинип турар. Очулгазы дөмей-даа болза, психиатрия дээрге медицинада тускай адыр, ында ажылдап турар улус эмчилер. Ынчангаш бөгүн республиканың психиатрия эмнелгезиниң кол эмчизиниң оралакчызы Р.Н. Чамбал-оол-биле чугаалаштывыс.
– Раиса Намчаловна, баштай бодуңарны номчукчуларга таныштырып көрүңерем: каяа чүнү дооскан, каяа-каяа ажылдап чораан силер?
– 1977 чылда Томскиниң медицина институдунуң эмнээшкин факультедин дооскан мен. Интернатура соонда Өвүр кожууннуң Торгалыг суурга ийи чыл ажылдааш, оон өг-бүлем аайы-биле Кызылга көжүп келгеш, психиатрия эмнелгезинде ам 39 чыл, ниити стажым 41 чыл ажылдап чор мен. Баштай эмчи, оон салбыр эргелекчилеп, ам кол эмчиниң оралакчызы. Кол эмчивис Снежана Малчыновна Дуктен-оол. Эмчи болуру бичиимден-не күзелим-дир.
Өөм ээзи Алексей Михайлович Чамбал-оол Москваның эът-сүт үлетпүрүнүң технологтуг институдун дооскан. Кызыл­дың эът комбинады дүшкүже аңаа-ла ажылдап чораан. Ийи уруглуг, ийи уйнуктуг бис. Улуг уруум Аяна Санкт-Петербургтуң поляр академиязын, оон юрист мергежилин чедип алган, оглум Александр база юрист.
– Ам темавысче эглип кээлиңер, мындыг тускай хүннү делегей чергелиг кылдыр тургускан ужур-утказы чүде ирги?
– 1992 чылдың октябрь 10-да Бүгү-делегейниң сагыш-сеткил кадыкшы­лының федерациязының эгелээшкини болгаш Бүгү-делегейниң кадыкшыл организациязының деткимчези-биле бо хүннү тургускан. Амгы үеде делегейде 450 миллион кижи сагыш-сеткил аарыг­лыг. Барыын чүктүң чурттарында чеди дугаар кижи бүрүзү оон аарып чоруур. Ынчангаш сагыш-сеткил аарыгларының санын эвээжедири делегейде бир кол сорулга болуп турар.
– Раиса Намчаловна, силерниң эмнелгеңерже кандыг-кандыг аарыг­ларлыг кижилер кирип турарыл? Пациентилериңер аразында тываларның болгаш өске омак-сөөктүг кижилерниң кайызы сан талазы-биле чая базып турарыл? Ол ышкаш назы-хар талазы-биле кандыгыл?
– Республиканың психиатрия эмнелгезинде бо-ла хөй таваржып турар шизофрения, эпилепсия, олигофрения (угаан-медерели четпес), янзы-бүрү неврозтар, депрессия дээш оон-даа өске сагыш-сеткил аарыгларындан аараан улус эмнедип чыдар. Ооң аразында Альцгеймерниң аарыынга таварышкан кижилер база бар. Ол дээрге угаан-медерели кошкаарының, угаанын шуут чидирериниң аарыы-дыр. Кандыг-даа аттыг аарыглар бар, чижээ, галлюциноз, идиотия, кретинизм, сезон депрессиязы (күзүн, чазын кирер), истерия, секс талазынга сундулуу, сээдеңнээри, паранойя дээш санаар болза оон-даа көвей.
Сагыш-сеткил аарыгларынга кандыг-даа нацияның кижилери таваржып турар, ынчалза-даа тывалар хөй, чүге дизе республиканың чурттакчы чонунуң көвей кезии тывалар болгай. Назы-харын көөрге, улуг-даа назылыг база аныяк-даа кижилер бар.
– Ындыг аарыгларның үнер дөзү адындан-на илдең: ол бүгү сагыш-сеткилде, ооң орта эвес байдалында дээрзи көскү. Чүге-ле кижилерниң сагыш-сеткили саргып, аарып баксырап чоруур чүве ирги?
– Бо аарыгларның көвүдээринге салдар чедирип турар чылдагааннар дыка хөй. Чижээ, политикада болгаш экономикада өскерлиишкиннер база янзы-бүрү информацияларның кижиге улуг, аар салдары. Аарыгларның тыптыр эге чадазы болза амыдыралда хамык-ла хөй стресстер (ажыл-агыйга, өг-бүлеге эпчок чүүлдер, алгыш-кырыш, хоп-чиптер, агаар-бойдустуң өскерлиишкиннери дээш оон-даа аңгы таарымча чок чүүлдер. Делегейде болуп турар чер шимчээшкиннери, үер, хат, өрттер, бойдус халаптары… Мындыг чүүлдерге таварышкан кижилер хөй муңгараар, уяраар, ынчангаш шизофрения деп аарыгга чедер, мооң үнер дөзү муңгаралда. Чамдык улус муңгаралдан арагалаар, таакпылаар, наркотиктерге сундулай бээр. Арагалаар чоруктар болгаш наркотиктиг бүдүмелдер ажыглаары бүгү делегейни дүвүредип турар, бо хоралыг чаңчылдар хамык-ла багай түңнелге эккээр: халдавырлыг аарыглар, ВИЧ, сифилис, озал-ондактар, авариялар, кем-херекке онаажыры, бодунуң амы-тынынга чедери дээш оон-даа өске.
Амгы үеде стресстер (сагыш-сеткил дүвүрээзини) кижилерниң амыдырал-чуртталгазының кезээ болуп турар. Аныяк­тар стресс-биле демисежир дээш, кол чүүлдү уттуп алырлар.
– Ылаңгыя ажы-төлдүң са­гыш-сеткили дүймеп, муңгаралга алзып чорууру,  шынап-ла,  сагышсыранчыг, дүвүренчиг болуп турар чүве-ле-­дир…­­
– 2018 чылды «Дүрген өскерлип турар делегейде аныяктар болгаш сагыш-сеткил кадыкшылы» деп адаан. Уругларга стресс болуп турар чүүлдер: школаже өөренип киргени, өске школаже шилчээ­ни, школа дооскаш, дээди өөредилге черлеринче киргени, бажыңындан ырап, ада-иезиден чарлып чорупканы, ынакшыыры, дээди эртем-билиг чедип алгаш, ажыл-агый дилээри, өске улус аразынга тааржып ажылдаары дээш оон-даа өске.
Муңгараары, уяраары (депрессия) уругларның, аныяктарның аарыгларының аразында 3-кү черде турар. Бодунуң амы-тынынга чедери (суицид) 15-29 харлыг кижилерниң өлген чылдагааннарының 2-ги черинде. Бир эвес аарыгны тыптып келген үезинде эскербейн баар болза, ол эмнеттинмейн, хоочурап каар. 
– Тываларның «сагыштан аарыыр, сүзүктен сегиир» деп үлегер домаа өттүр-ле сөглээн аа? Аарыгларны болдурбас дээш чүнү канчаарыл? 
– Эң-не кол чүве – стресстерге алыс­пазы. Улуг улус, ада-ие, башкылар уруг­ларга бергелерни ажып эртеринге дузалажыр. Школаларга, ортумак өөредилге черлеринге психологтарның дузазы, деткимчези херек. Өөредилге черлеринге психологтуг дуза чедирериниң тускай өрээли турар болза эки, сагыш-сеткил оожургалы, психокоррекция кылыр. 
Кижилер бергелерге таварышканда боттарын ап билиринге өөредири, релаксация, медитация аргаларын ажыглаары, күш-культурага ынак, кадыын камнаары, таакпы, арага, наркотиктерниң түңнели багай дээрзин шиңгээдип алыры чугула. Уругларны бичиизинден тура бергелерге ундаравас, кадыг-быжыг кылдыр өөредир болза эки.
– Тываларның «эргээ өөренмейн, бергээ өөрен» деп база-ла өттүр сөг­лээн угаадыы сагыш-сеткил ка­дыкшылының хүнүнде кончуг-ла чөптүг кылдыр дыңналыр-дыр. Интервью бергениңер дээш, өөрүп четтирдим, Раиса Намчаловна. 
Надежда ЭРГЕП.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.