1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧӨПШЭЭРЕЛДИ АЛЫРЫ ЧУГУЛА

Чонну аргыштырып турар болгаш чүък сөөртүр машина чолаачылары тускай чөпшээрел бижиктиг (лицензия), сагыыр дүрүмнерлиг болур. Бо ажылдың талазы-биле күрүнениң автоорук хайгааралының Тыва Рес­публикада девискээр килдизиниң даргазы Альберт Аңчы «Шынның» айтырыгларынга харыылаан.
 
– Альберт Михайлович, килдистиң ажыл-чорудулгазы-биле таныштырып көрүңерем.
– Күрүнениң автоорук хайгааралының Тыва Республикада килдизи РФ-тиң үндезин хоойлуларынга болгаш норма-чижектиг актыларынга даянып ажылдап турар. Ажылдың кол угла­ныышкыннарының бирээзи, сес кижиден хөй пассажирлер олуртурунга база чүък сөөртүрүнге көрдүнген автомашина бүрүнү-биле четче дериттинген турар ужурлуг. Бо ажыл-чорудулга хуу сайгарлыкчыларга, автомашиналыг чолаачыларга болгаш албан черлеринге дорт хамаарылгалыг. Сагыыр дүрүмүнге дүүшпес болза, чөпшээрелди түр када соксадып болур. Чогуур документилери хоойлу-дүрүмге дүгжүп турар болза, катап база хыналданы эрткеш, чөпшээрелди ап болур эргелиг. Чонну аргыштырар болгаш чүък сөөртүр автомашиналарның (Газель, автобус) техниктиг байдалы эки болур ужурлуг, тахограф, ГЛОНАССка албан коштунган турар, бо техниктиг негелделерни күүсетпес болза, торгаалга онаар апаар.
– Чөпшээрелди катап алырының чылдагааны чүдел, Альберт Михайл­ович?
–  Катап чөпшээрел бээриниң талазы-биле, өскерилгелер кииргени-биле Федералдыг хоойлу езугаар 2019 чылдың март 1-ден тура чонну аргыштырып турар автобустуг албан черлери, хуу сайгарлыкчылар, бүдүрүлгелер чөпшээрелди шупту алыр. Өрт өжүрер, эмчи дузазы чедирер машиналарга херек чок. Чөпшээрел алырда, дараазында документилерни кии­рер; 99 дугаар федералдыг хоойлу езугаар билдириишкин, автобус­ту ха­рыылап турар кол харыы­салгалыг кижиниң дужаалы, керээ дугайында бижии (эмчи шинчилгезин эртер), камгаладылгалыг болуру албан, машинаның документилерин кожар, лизинг-биле садып алган бе дээрзин база тодарадыр. 
Ол чөпшээрелди алыры-биле 7,500 рубль түңнүг күрүне үндүрүүн төлеп алыр. Бо-ла мындыг хевирлиг документилерни килдиске дужаар. Чо­гуур документилерни күрүнениң автотранспорт болгаш орук хайгааралының ТР-де девискээр килдизиниң ажылдакчылары хынаар, ооң соонда Красноярскиже чорудар, аңаа парлап үндүрер. 45 хонуктуң дургузунда чөпшээрелди алган турар. Сагындырып каайн, бо чылдың март 1-ден июль 1-ге чедир чөпшээрелди кылдырткан турар, оон башка торгаалга онаажыр апаар. Бо хүннерде чөпшээрел алыры-биле до­кументилер дужааган хуу сайгарлыкчылар, албан черлери-даа чок, чүгле консультация, тайылбыр ап кээп турлар.
Орук-шимчээшкин дүрүмүнге ха­маарыштыр алыр болза, автобусту кол харыылаар кижи (ыяап-ла дээди эртемниг болур) аттестация эртер. Ону дужаарда, РФ-тиң Транспорт яамызының сайтызынче киргеш, билдириишкин бижиир, ооң харыызы кээрге, аттеста­цияны Кызылда тускай комиссияга эртер, тран­спорт талазы-биле чээрби айтырыгга бижи­мел-биле харыылаар. Бир эвес юрист, агроном мергежилдиг дээди эртемниг болза, ыяап-ла катап өөредилгени эртип алыр, Кызылдың транспорт техникумунга азы «Тыва­автотранс» өөредилге черинге. Бир эвес дээди эртемниг эвес болза, база-ла торгаалга онаажыр. 
– Үстүнде чугаалааныңар тахограф, ГЛОНАСС дугайында тайылбырлап бериңерем, Альберт Михаил­ович?
– Чон аргыштырып турар автобустарга, Газельдерге тахограф, ГЛОНАСС албан турар, Чолаачыларга эң кол херексел – тахограф болур. Ол дээрге чолаачының дыштаныр үезин, ажылдап турар шагын болгаш орук кыдыында чолаачы кижиге дыштанырынга көрдүнген чоок-кавы черлерни шуптузун киир бижип, көргүзүп турар херексел-дир. Албан черлериниң чолаачылары сес шак ажылдаар, бир эвес хондур-дүндүр ажылдаар болза, ийи чолаачылыг болур. Хыналда үезинде тахографтан көрүптерге эптиг. Бо чылдың июль 1-ден эгелеп улуг чүък автомашиналарынга тахографты салыр. Бир эвес бо херекселди чолаачылар ажыглавас, азы оон ойталаар болза, база-ла торгаар апаар. Тахографты тускай чөпшээрелдиг албан черлери салыр, бежен муң рубльди төлеп алыр, үш чыл болгаш-ла хынаар. А ГЛОНАСС дээрге спутник дамчыштыр хайгаарал системазы-дыр. Чурттакчы чонну болгаш школачыларны аргыштырып турар автобустар, "Газельдер" бо херекселди албан салдырткан турар, база тускай чөпшээрелдиг албан чери 10000-13000 рубльди төлептерге, салып бээр. Спутник дамчыштыр автобустуң кайда халдып турарын көрүп олурар боор. ГЛОНАССка коштунуп албас болза, торгаалга онаажыр, ынчангаш дүрүмге чагыртыр болза эки. 
– Күрүнениң автоорук хайгааралы кандыг-кандыг хыналдаларны чорудуп турарыл?
– Бистиң килдистиң специалистери КАИ ажылдакчылары-биле сырый харылзаалыг орук шимчээшкининиң талазы-биле хыналдаларны Шивилигге, Кызыл хоорайга, кожууннарга-даа баргаш, үргүлчү чорудуп турар. Кол угланыышкыны, чолаачы кижи орук дүрүмүн эки сагып чоруур кылдыр ажылды угландырар. А бир эвес чурум үреп, чөпшээрел чок машина башкарып чораан болза, шыңгыы сайгарып, торгаар. Автобустарга болза, эртер оруунуң эгези биле төнчүзүнге чедер маршрудунуң бижии, олуттар санын, чүъгүн шын чүдүрген бе дээш хынаар. База-ла үстүнде чугаалааным, тахограф биле ГЛОНАСС-тың турары албан. А найысылалдың кудумчуларында чонну аай-дедир аргыштырып турар «Газельдер» чолаачылары чурумга чагыртпайн турар. Улуг-бичии чонну хос олуттар чок турда-ла, ап алырлар. «Газель» ээлери база-ла чөпшээрелди албан кылдыртыр, бир эвес чөпшээрел албас болза, улус аргыштырар эргези чок боор. Аргалыг болза, улуг автобус-биле чонну аргыштырары таарымчалыг болур. Хыналда үезинде чамдык чолаачыларның машина-балгадының техниктиг байдалы дүрүмге дүүшпес, пассажирниң камгалал куру безин чок болур таварылгалар бар. Чон аргыштырып турар чолаачылар кончуг кичээнгейлиг чоруур болза эки.
– Чонга кандыг арга-сүме кадар силер?
– Баштай-ла чолаачыларга, чон аргыштырып турар улус бот харыысалгалыг болуп, чөпшээрелди кылдыртып алырын сүмелээр-дир мен. Кажан машина башкарарда, чолаачы пассажирлеринге камгалал курун шарып алырын бир-ле дугаарында сагындырар. Аар чүък сөөртүп турар чолаачылар килин, тонназын эрттир чүдүрбес ужурлуг. Корум-чурумну сагып чоруур болза, орук озал-ондаа болбас. Хүнден хүнче соталыг телефон, интернет четкизи улам-на хөгжүп турар, ынчангаш чолаачыларга тахографты салдыртып, ГЛОНАСС-ка коштунуп алырын сүмелеп тур мен. 
– Айтырыгларга харыылап берге­ниңер дээш четтирдим, Альберт Михайлович. 
Ася Түлүш 
чугаалашкан. 
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.