1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧҮРГҮЙ-ООЛ АТТЫГ ШКОЛА

1941-1945 чылдарда­ на­йыралдыг кожавыс бо­­луп турган ССРЭ-ге өөс­кээн Ада-чурттуң Улуг да­йынынга эки туразы-биле киришкеш, Совет Эви­лелиниң Маадыры болган Хомушку Чүргүй-оолдуң төрүттүнгенинден бээр май­ның 10-да мугур 100 чыл болган. 
Аңаа бүгү Тыва шагда-ла бе­леткенип эгелээн. Тес-Хемниң Берт-Дагга, Кызылдың №9 шко­лазынга, Кызыл хоорайның Тө­лээ­лекчилер хуралының сессиязынга-даа бо айтырыгны чугаа­лашканынга кириштим. Өлүм­нүг дайынның коргунчуун, ону тиилээн Маадырның чоргаа­ранчыын ол үениң школачызы, «Дети войны» хөрек демдээниң эдилекчизи болганымда, багай эвес билир мен. Бөгүн безин дүжүмнүң дүвүренчиин, амгы байдалдың анчыын! Дайын-чаага таварышпаан улус ону эскербес-даа. А Тыва Арат Респуб­лика алдын-мөңгүнүн-даа, азыраан­ малын-даа, аг-шериин-даа, амыр-дыжын-даа Улуг Тиилелгеден харамнанмаан. 
Улуг Тиилелгениң соонда Тес-Хемниң Берт-Дагга келген Совет Эвилелиниң Маадыры Хомушку Чүргүй-оол бүгү назынын бо-ла Берт-Дагга эрттирген. Ооң ады ында школа музейинде, чевээ – суурнуң эң-не хүндүлүг черинде – бедик хавак кырында. Ында-даа, суурда-даа, школада-даа ооң бичии хөрек-тураскаалдары база бар. Ынчалза-даа Тываның эң-не улуг Маадырының адын республика чергелиг чер­ге ба­за мөңгежидерин шиит­пир­лээш, тес-хемчилер найысы­лалывыстың чамдык коллективтери-биле чугаалашкан. Кы­зы­гаар кожууннуң саналын Кы­зылдың № 16 лицейиниң дыка аныяк коллективи база аныяк директору Альберт Дагбылдай-биле кады улуг өөрүшкүлүг ут­куп хүлээп алган. Сөөлүнде эс­кер­тингени – ол девискээрниң чурттакчыларының, ол лицейниң өөреникчилериниң элээн кезии Эрзин-Тестен болган. 
Апрельдиң 26 – Кызылдың №16 лицейиниң Совет Эвиле­линиң Маадыры Хомушку Чүргүй-оол аттыг болган хүнү. Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутаттары ук лицейге бо атты тыпсырын Улуг Тиилелге хүнү-биле Маадырның 100 харлаанының бүдүүзүнде чүс хуу бадылаан. Бо сессияга Тес-Хем кожууннуң чагырга даргазының социал политика талазы-биле оралакчызы Чейнеш Каржал, кожууннуң баштыңы – Төлээлекчилер хуралының даргазы Чодураа Донгак, ол ко­жуундан Дээди Хуралдың де­путады Александр Санчат, хоорайның Хүндүлүг хамаатыларындан мен катай олуруштувус. Бо школага Совет Эвилелиниң Маадырларының музейин ажы­­дары, республиканың шериг комиссариады-биле база ­ДОСААФ-биле харылзаа тудары, ше­риг-патриоттуг өөредилге, шеригжиткен походтар болгаш оюннар, боодалга маргылдаалары, дайынчы походтар болгаш өске-даа солун айтырыг­лар дораан-на көдүрлүп эгелээн. Чаартылга хөй болур.
1961 чылда Берт-Дагга Ленин аттыг колхозтуң кол агроному турумда, Чүргүй-оол Намгаевич аңаа кадрлар харыылап турган. Даргавыс – Кызыл хоорайның чагыргазының дөрткү даргазы, Кызыл хоорайның Биче Хурал Президиумунуң бирги даргазы болбушаан, Каа-Хем кожуун чагыргазының база даргазы турган Биче-оол Чооду. Лицейге Маадырның адын тыпсып турда, бирде амгы хоорай мэри В.Т. Ховалыгже-даа «Самагалдай школачызы», бирде хоорай баштыңы база «Ээрбек уруу» Д.И. Оюнче-даа көрүп, Ч.Биче-оолдуң бо салгалын магадап олурдум. Совет Эвилелиниң Маадыры биле колхоз даргалап, хоорай баштап чораан бо ийи хоочуннуң мээң өгленген шайлалгамга чалбарыының ачызында бо төөгүлүг сессияга киришкеним бо ыйнаан. 
Маадыр-биле кады Берт-Дагның идепкейлиг сур­таал­чыларның болгаш агитатор­ларының аразынга турган бис. Ийи-ийи аъттыг бис. Хову трактор бригадазы, сүт-бараан фермазы, малчын аалдар кезииринден аңгыда, кожуун төвүнге база Кызылга болгулаар семинарларга ыяап-ла киржир. Ооң-на уламындан боор оң, Кызылга чурттай бергенимде, Маадырым мээң бажыңымга бо-ла кээр. Ооң кадайы Шончалай-биле школага деңге өөренип чордувус, ол – Берт-Дагга, мен – Самагалдайга. 
Комсомол райкомунуң секре­тары Алексей Дүгержаа 1949 чыл­дың сентябрь 10-да «Сылдысчыгашка» ынчаар би­жээн: «Пионерлер Ленин аттыг колхозка 14097 сноп баглап бергеннер. Шончалай 1109, Апрель 1003 снопту баглааш, тиилекчи болганнар». А мен Кызылга Шончалай Шойгаровна биле Ира авашкыларның бажыңынга база баар турдум. Бо үш кижиниң кады тырттырган чуруун аппарып берген мен. Ам менде Чыргаланды школазының интернадының эргелекчизи Сергей Салчак, ында хой бригадири Серен-Чимит, Берт-Даг башкызы Виктор Эренчин, Чүргүй-Маадыр база мээң бежелээн турар чу­руувус бар. 
«Өөредигден өөделээр» номнуң 79-ку арнын азы архив документизин көрүптээ­лиңерем. 1941 чылда ажыттынган Берт-Даг школазының 23 бирги классчылыг чаңгыс-ла клазы фронтуга дузаламчы кылдыр 4 алгы (8 акша), 1 аът (50 акша), 7 инек (780), 13 өшкү (65), 12 хой (72), 652 акша 40 көпеек берген. Школаның эргелекчизи болгаш чаңгыс-ла башкызы болур 18 харлыг Семен Маскыр, бо чер чурттуг эвес хирезинде-ле, 1 хой, 1 өшкү, 1 хөйлең, 1 чүвүр, 2 ак хөйлең, 2 ак чүвүр, 8 думчук аржыылы, 217 акша берген. Школачыларның берген акшазы-биле дужааган малының өртээн каттыштырыптарга, 1637 акша болур. А ол дээрге бир хойнуң өртээ 6 акша болганда, 273 хой өртээ-дир. 23 бирги классчының чаңгыс катап берген дузаламчызы ол-дур. Бо дээрге ынчан сумунуң фронтуга дузаламчы комиссиязының даргазы, нам үүрүнүң секретары, сумунуң оралакчы даргазы — мындыг үш дакпыр ажылга эрге-чагырганың соңгулдазын езугаар ажылдап турган Күнзек Чооду-биле 18 харлыг чаңгыс башкының кады чоруткан ажылының түңнели-дир.
Берт-Даг сумунуң оралакчы даргазының өө-биле чаңгыс аңмаар-бажың турган. Теректиг-Хем ооруунга чаа школа тудуу 1941 чылдың майда эгелээн. Дараазында айда дайын эгелээр­ге, тудугну соксадып каапкан – «Бүгү чүвени фронтуга!». Ынчалза-даа бо черге башкылап келген Семен Маскыр-биле сумунуң оралакчы даргазы үстүкү органнарны үүртедип тургаш, тудугну катап эгелээннер. Балды туткаш, школаның ханазын салчып кирипкеннер. Чай аразында Семен Культура яамызындан 400 кыдырааш, Самагалдай школазындан эрги журнал тыптынып, уругларын школага берипки дег улусту аалдарынга чугаалажып четтигип турган. Ындыг баштайгы башкының болгаш баштайгы директорнуң адын ооң мынчаар эгелеп каан школазынга тыпсырын берт-дагжылар болгаш аңаа чоокта чаа чыылган Тес-Хем кожууннуң школаларының болгаш сумуларының төлээлери шиитпирлээннер. Чогум ынчан саналды бо школаның чаңгыс клазындан дөрт өөреникчини медальдыг доостурган директору, өөредилге яамызынга сайыттааш, «Башкы» сеткүүлдү үндезилээн, тыва-түрк лицейни тургускан Клара Ивановна Комбу идип үндүрген.
Чооду КАРА-КҮСКЕ, 
Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, 
«Дети войны» хөрек демдээниң эдилекчизи.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.