1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Чоннуң саны көвүдээр

Чурттакчы чоннуң саны, ооң көвүдээри азы эвээжээри, салгалдарның солчуру, кижи төрелгетен бо делегейде амыдырап, чурттап чорда, ол төнчү чок болуушкун. Эртем дылы-биле чугаалаарга, ону демография дээр. Демографтыг болуушкуннар дээрге-ле кижилерниң төрүттүнери, оларның онча-менди өзүп көвүдээри, өгленири болгаш чарлыры, ажы-төлдүң төрүттүнери, кижилерниң өлүп хораары, чурттакчы чоннуң бир девискээрден өске черже көжери дээш нарын айтырыглар-дыр.

Чурттакчы чоннуң демографтыг байдалы ниитилелде болуп турар политиктиг, экономиктиг болгаш социал болуушкуннардан дорт хамаарылгалыг. Күрүнениң кайы-бир тодаргай девискээринде демографтыг байдалды күрүнениң бүгү девискээринде демографтыг байдалдан аңгылай көрүп болбас деп эртемденнер санап турар. Бир эвес амгы Россияны алыр болза, ооң кайы-бир девискээрлеринде байдалы өске девискээрлерге деңнээрге, элээн ылгалдыг. Тыва Республикада демографтыг байдалды алыр болза, РФ-тиң чамдык регионнарындан элээн эки доктаамал турум байдалда. Тус черниң чурттакчыларының төрүттүнүп көвүдээри 2018 чылда ниитизи-биле 13,5 хуу болган. А бо дээрге Россияда бедик көргүзүглерниң бирээзи.

Чурттакчы чон амыдыралдың кадык-чаагай хевиринге сундугуп, спортка болгаш күш-культурага хандыкшып, арага-дары ижер чоруктан хоорлуп турары республикага демографтыг байдалдың турум боорунга улуг салдарны чедирген. Кызыл хоорайга, кожууннарга спорт залдарын болгаш шөлдерни, эштир бассейннерни элээн хөйнү туткан. Ооң ачызында эң ылаңгыя аныяктар спорт-биле амыдырал-чуртталгазын холбаштырып, эң шыырак спортчулар делегей чергелиг маргылдааларга төрээн Тывазының, Россияның ат-алдарын камгалап турар. А ол дээрге элээди оолдар, уругларга үлегер-чижек-тир. ТР-ниң Спорт яамызының сан-чурагайлары-биле алырга, 2018 чылда 144 626 кижи спорт болгаш күш-культура-биле доктаамал харылзаалыг, 2014 чылга деңнээрге, 55,8 хуу хөй.

Амыдырал-чуртталганың кадык-чаагай хевирин чон ортузунга суртаалдап, арага-дары аймаан садарын кызыгаарлаан хемчеглерниң түңнелинде эзирттир суксуннардан хораннанып өлүр чоруктарның саны 2018 чылда 15,3 хуу кызырылган. Арага ишкен уржуунда чогуш-содаага кемдээн кижилерниң саны 20,7 хуу кызырылганын эмчилер демдеглеп турар.

Сөөлгү 10 чылдарның дургузунда кижилерниң ортумак назыны 53-тен 66 хар четкен. 2016 чылга деңнээрге, 2018 чылда кижилерниң өлүп-хораар чоруктары 8,5 хуу эвээжээн. Сөөлгү 5 чыл дургузунда Тыва Республиканың чурттакчы чону чылдың-на 2,5 муңга көвүдеп, 2019 чылдың январь 1-де байдал-биле 324,42 муң четкенин Күрүнениң федералдыг статистика албанының Красноярск край талазы-биле эргелелиниң сан-чурагайлары бадыткап турар.

Кайы-бир девискээрниң чурттакчы чонунуң көвүдээринге азы эвээжээринге миграция база салдарлыг. “Балык сугнуң ханызын дилээр, кижи чуртталганың экизин дилээр” деп үлегер чугаа бар болгай. Миграция — кижилер амыдырал-чуртталганың эки байдалдарын дилеп азы өөренир, ажылдаар дээш, чурт иштинге, чурттар аразынга көжери-дир. Тываже өске регионнардан кижилер көжүп кирип кээрге, республиканың чурттакчыларының саны көвү­дээр, көжүп үнерге, эвээжээр. Тывадан чоруп, респуб­ликаже кээп турар кижилерниң саны шоолуг-ла карышкак эвес, миграцияның ортумак көргүзүглеринден көвүдевейн турар. Күрүнениң федералдыг статистика албанының Красноярск край талазы-биле эргелелиниң сан-чурагайлары-биле алырга, 2017 чылда Тывадан янзы-бүрү чылдагааннар-биле 1055 кижи РФ-тиң өске регионнарынче чоруткан, а 2018 чылда республикадан чоруткан кижилер эвээжээн – 980 кижи.

Кижилерниң төрүттүнер хуузу өлүп-хораарының хуузундан хөй болганы-биле, баш бурунгаар шинчилелдер ёзугаар алырга, өзүп көвүдээри 9 хууга бедип, Тываның чонунуң саны 2030 чылда 353,9 муң кижи чеде бээр.

Хөй ажы-төлдүг болгаш чединмес өг-бүлелерге акша-төгерик дузазы, чуртталга бажыңнары тудар чер участоктарын аңгылап, бээри дээш, чурттакчы чоннуң өзүп көвүдээринге салдарлыг ажылдарны республиканың удуртулгазы үргүлчү чорудуп келген.

 Ажыл-агыйжы кижилерниң чамдыызы акша-төгерик-биле дуза көргүзери ийи-чаңгыс хамаатыларның сеткилинге азырадыкчы хөөннү тывылдырып турар чадавас деп бодалды илередип турар. Чоннуң улуг деткимчезин алган “Инек – чемгерикчи малым”, “Социал картофель”, “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелдери хевирлиг дузаны хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге чедирери алызында эки түңнелдерлиг болур деп санап турарлар. Бо бодал база чөп-ле боор: кижилерге “сыырткыыштарны” берип, “балыктап” чаңчыктырганы черле дээре эвеспе.

Республиканың удуртулгазы амгы демографтыг байдалды хынамчалыг сайгарып көргеш, Тыва Республиканың Баштыңының 2019 чылдың март 1-де №41 Чарлыы-биле Тываның Баштыңының чанынга Демографтыг политика талазы-биле чөвүлелди тургускан.

Бо чөвүлелдиң баштайгы хуралын база эрттирген. Аңаа демографтыг политика талазы-биле кылып чорудар эң чугула ажылдарның угланыышкыннарын тодараткан. Ол дээрге кожууннар болгаш сумулар деңнелинге демографтыг политика талазы-биле ажылчын бөлүктерни тургузары болгаш оларның удуртукчуларын шилип алыры, амыдыралы чединмес өг-бүле бүрүзүнүң социал паспортун тургузары, адрестиг төлевирлерни долузу-биле шүүп даңзылаары дээш оон-даа өске хемчеглери-дир.

Шаңгыр-оол Моңгуш.

 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.