1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОННАРНЫҢ НАЙЫРАЛЫН ДОҢНАШТЫРГАН ЧАДААНА

Тываның база бир улуг кожуун­нарының бирээзи Чөөн-Хемчикке чылдың-на июль айда делегей чергелиг дириг хөгжүмнүң болгаш чүдүлгениң фестивалын эрттирери чаңчыл апарган. Бо фестивальга даштыкыдан болгаш чурттуң өске-даа регионнарындан хөгжүмчүлер кээп киржип турары солун. Ынчангаш чоннарның найыралын доңнаштырган Чадаана дизе, час­тырыг болбас боор. 

Делегейде сурагжаан Yстүү-Хү­рээ фести­валы биле кожууннуң мал­­чыннарының Наадымын чөөн-хемчикчилер кады эрттирип турарлар. Ынчангаш бо удаада база кижиниң хөйү аажок. 

Yстүү-Хүрээ фестиваль эң-не баштай 1999 чылда эгелээн, бо чылын 19 дугаар эртип турары бо. Фестивальдың чамдык аалчыларынга ужуражып, ооң дугайында бодалдары-биле үлештивис.

Америкадан келген аян-чорукчу, хөгжүмчү Джони орус дылды бичии өөренип алган. Ол чоннуң уран чүүлүн сонуургап келгенин база мындыг солун хемчегни чүү-даа доктаадып шыдавас, хем суу дажып, үерлей-даа берген болза, хөгжүмчүлер ол-ла хевээр аяң-шыктыг шөлде ырлап-шоорлап турарын, дараа­зында чылын база келиксеп турарын чугаалады. 

Бо фестивальдың эң солун кезээниң бирээзи – «Хороо»-ла болгай. Чыылган чон Чадаана хоорайның Алдыы-Хүрээзиниң чанында «Чанчуп Семба» деп субурганга тейлеп алгаш-ла, оон Yстүү-Хүрээ уунче чыскаал-биле үнүпкеннер. Бажында ОШАЧКИ ажылдакчылары, ооң соонда лама-башкылар, хөгжүмчүлер, улуг-биче чон, улуг назылыглардан бээр бар. Шала сөөлзүредир бир херээжен кижи уруундан четтинип алган кылаштап чор. Ол Чадаананың 65 харлыг хоочун чурттакчызы, ам үш дугаар чыл «Хороо­да» киржип турар Серең Ондар болду. 

Yстүү-Хүрээге хөй чон чеде бээрге, лама-башкылар сарыг-шажынның өөредиг, езулалы-биле арыглаашкыннарны кылып, номналдарны номчаан. 

 Бора-Булак ховузунга

Чөөн-Хемчик кожууннуң малчыннар Наадымында эр кижиниң үш адаанының бирээзи аът чарыжы ат-сураглыг Бора-Булак ховузунга эрткен. Бо чылын аныяк, улуг болгаш чоруктуг чүгүрүк аъттарны чарыштырган. Чылгы мал өстүреринге сонуургалдыг оолдар бо кожуунда хөй-дүр дээрзин Бора-Булакка баргаш-ла эскердим. 

Баштай-ла 4 харга чедир 28 аныяк чүгүрүк аъттарны салып үндүрген. Он километрге Иймениң хоочун чылгычызы Борис Ондарның аъды эртип келген. Ийи дугаарында Чадаанадан Артыш Сувааның, 3-кү черде база ол-ла хоорайдан Роман Ондарның, а 4, 5 дугаарында Теве-Хаядан Сылдыс Донгактың, Хайыракандан Адыгжы Кара-Салдың аъттары сүрүштүр келгилээн. 

Дараазында база-ла 10 километрге улуг чүгүрүк аъттар чарыжынга Иймеден Кежик Монгуштуң аъды эртип келди. 2 дугаарында Иштии-Хемден Аким Дары-Суруңнуң, 3-күзүнге Теве-Хаядан Сылдыс Донгактың база 4-5 дугаарында Алдын Ондарның (Хайыракан) биле Буян Тулуштуң (Чадаана) аъттары удаа-дараа кире халып келген. Ооң соонда чоруктуг аъттарның 15 километр чарыжынга база-ла Иймеден Аржаан Монгуштуң аъды мурнай-ла халып келди. 2 дугаарында Аңчы Монгуштуң (Чадаана), 3-те база-ла Ийме аъды Айдыс Монгуштуң, 4-5 дугаарында кайызы-даа Шеми суурдан Сылдыс, Хемчик Монгуштарның аъттары халчып келгеннер.

Чарышты кожууннуң аът спортунуң даргазы Артур Делгер-оол башкарып эрттирген. Чыл санында Бора-Булак ховузунга чүгүрүктер чарыштырары чаңчыл апарган, аъттың ээлери-даа, мунукчулары-даа дүрүмнү пат билирин база бо чарышка 10 хире улуг чүгүрүк аъттар, чоруктуг 30 ажыг малдар киришкенин чугаалады. 

Yстүнде демдеглээним Иймениң хоо­чун чылгычызы Борис Серенмааевич аныяандан-на мал малдап келген. Бо хүнде ооң коданында шээр, бода мал болгаш чүс ажыг чылгы бар. Шынап-ла, кончуг дээн чүгүрүк аъттарны өстүрүп чоруур чылгычы болду. "Мурнуку чылдарда чылгы малым оон-даа хөй турган, бо чылын харын арай эвээжей бергени ол-дур" деп шын сеткилинден ол чугаалап турду. Мындыг эрес-кежээ, уксаалыг малдарны өстүреринге үлүүн киириштирип чоруур чылгычыга «ТР-ниң алдарлыг чылгычызы» деп бедик атты тывысканы-даа кончуг чөптүг-дүр. Оон-даа өске кызымаккай, ажыл-ишчи чылгычылар бо кожуунда бар.

Угулзалап даараан ышкаш уран чуртум Чөөн-Хемчиим  

 Мынчаар чеченчидип адаан театр­жыттынган көргүзүг Наадым байырлалының онза кезээ болган. Бо хемчегни Чадаананың Мерген-Херел Монгуш аттыг Культура бажыңының ажылдакчылары эки белеткелдиг организастап эрттиргенин көрүкчүлер үнелээн. Кожууннуң шупту сумуларындан культура ажылдакчылары, бөлгүмнер киржикчилери болгаш күзелдиг талантылыг аныяктар — шупту 200 хире салым-чаяанныглар тоолда ышкаш самнап, ырлап тургаш, чонга аян тудуп бараалгаан. 

Хөлбең ногаан, көктүг-шыктыг шөлге, башкарыкчы-даа өткүт үнү-биле:  

«Арат-малчын уктуг-дөстүг,

Ажыл-ишчи чону ээлээн

Чөөн-Хемчиим чуртувустуң

Байырлалы Наадым-биле!» 

деп, чечен-мергени кончуг шүлүктеп тургаш, байыр чедирди. Чүзүн-баазын өңнүг хептерлиг оолдар, кыстар «Тооруктуг долгай таңдым» деп уран чогаадыкчы самын тепкеш бардылар. Ооң соонда шөлдүң дап-дал ортузунга субурганнар дүрзүлери көстүп кээрге, самчылар ону долгандыр тура кааптарга, улаштыр-ла лама башкылар кылаштап кээрге, башкарыкчы тайылбырлап тур. "Чөөн-Хемчик, Чадаананың төөгүзүнүң оруу Алдыы, Yстүү хүрээлерден үндезилеп тургус­тунган. Сайзыралдың бүгү оруу шажын-биле чергелештир базып келген. Дириг хөгжүмнүң болгаш чүдүлгениң Yстүү-Хүрээ фестивалы төөгү-биле хөгжүлдени тудуштурган көвүрүүвүс-түр. Ыдык, улуг эртиневис Yстүү-Хүрээниң тудуу­ делегейниң бүгү чонун каттыштырган. Ам бо хүнде Yстүү-Хүрээниң чырыткылыг чулазы хып, муң-муң бурган, сагыы­зыннар буян-кежик камгалалын хайырлап турар" дээрзин башкарыкчы таныштырып чугаалаан. Ооң соонда аныяк ыраажы Юлия Санаа чыылган чонга «Тыва өглер» деп ырыны кайгамчык өткүт үнү-биле бадырып берди. Юлия ырлаарга, кижиниң катап-катап дыңнаксаазы кээр, ырлаксаазы-даа кээр чорду. Ыр-шоорга улаштыр  Бажың-Алаактың аныяктары торгу хээлер тудуп алгаш, «Бистиң эртиневис» деп көргүзүгнү бараалгаттылар. А өскелери «Амыракты», «Дөгээ баары кыйгырып тур» деп танцы самны чизиредир тепкеш барды. «Чылгычының ырызын» хөйнүң күүселдези-биле бараалгатканы мырыңай онзагай, чоннуң ниити самы «Декей-оо»-даа чараш-ла-дыр. Черле ынчаш театржыткан көргүзүү онзагайланып, байырлалды аян-шинчи киирип турган.

"Мындыг солун хемчегде аныяк оолдарның самнап турарының чараштарын" деп, хоочун журналист Надежда Эргеп-биле магадап чугаалажып көрүп олурдувус. Культура ажылдакчылары аныяктарны хөйү-биле хаара тудуп турарын черле демдеглевес аргажок. Шынап-ла, чадаанажылар ырлап, самнап, шүлүктеп турда, салымныг-ла чон-дур.

Чечектелип хөгжүп орар

Черим, чуртум Чөөн-Хемчиим,

Чергележип өзүп орар

Черим каазы Чадаанамны 

дээш, ырлап-самнап көргүскени черле тергиин-дир. Тыва кижи ырлап, самнап, каргыраалап, хөөмейлеп  чоруур болза, езулуг-ла чоргаарал ол-дур.

Ася Тюлюш.

Кызыл — Чадаана — Кызыл.

Авторнуң тырттырган 

чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.