1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧЕМПИОН МАЛЧЫН

Тайбың-оол Иргит 1990 чылда Мугур-Аксы ортумак школазын доос­каш, малчын ада-иезинге дузалажып чоруп тургаш, шериг албан-хүлээлгезин эрттирери-биле чорупкан. Оон келгеш, база-ла көдээге ада-иезиниң дузалакчызы болуп чоруп турган олчаан салым-чолун мал ажылы-биле холбаан. 

«Миннип кээримге-ле, кырган-ачам сугнуң аалында мал-маган аразында чоруп турар кижи чордум» – деп, Тайбың-оол Николаевич сактып чугаалаар. Шынап-ла, ооң авазы Шойгу Тасовна Иргиттиң ада-иези база малчыннап чораан. Ол үеде сарлык кадарып турган Сергей Балдааевич Донгактың аалынга аныяк эр сарлык кадаржып чоруп тургаш, ол аалдың кончуг-даа чараш, кежээ уруу Чочагайны душтук кылган. «Күдээзиниң күжүн көөр, хүрең-дайның маңын көөр» дижир, шак ынчаар Иргит Николай оглу Тайбың-оол ол аалдың күдээзи болган.

Кайызы-даа мал ажыл-агыйы-биле таныш, ооң кадыг-бергезин эки билир аныяктар Чочагай биле Тайбың-оол өг-бүле болу бергеш, малчынның ажыл-амыдыралын шилип алганнар. Оон бээр чээрби ажыг чылдар шуужуп эрткен. Оруктуг-Дыттыг-Хем деп черде ада-өгбелериниң кыштаан ээлеп, оларның изин базып, бөгүнге чедир багай эвес малчыннап чурттап чоруурлар. 

Мөңгүн-Тайга кожуунда «Малчын» КУБ-туң малчыннары Тайбың-оол, Чочагай Иргиттер мурнакчыларның одуруунче шагда-ла кирген. Сөөлгү үш чылды ап көөрге, 2015, 2016 чылдарда ийи чыл улай кожуунга «Чемпион хойжу» атты эдилеп келгеш, 2016 чылда республиканың үшкү чергениң чемпиону шаңналга төлептиг болган, а бо 2018 чылда республиканың тулган чемпиону атты чаалап алган. 

Эң эки дээн тергиин көргүзүгнү малчын кижиниң чедип алыры дээрге дүн-хүн чок чымыштыг ажылды бедик харыысалгалыг болгаш шын билдилиг чорудуп келгениниң түңнели. Хойну, ылаңгыя чайгы үеде, кажаадан эртежик одарже үндүрери — хүн бедип, изивээн се­риин үеде оъткарып алыры дээн ышкаш малчын ажыл-иште чажыттар-ла хөй. Малчынның ажылының кол көргүзүү — малдың баш санын көвүдедири, чаш төлүн онча-менди камгалап алыры. Бо бүгү күжениишкинниг ажылга кижиниң бодунуң эрес-кежээ тура-соруктуг чоруу кончуг чугула. Бодунуң шилип алганы мергежилинге ынак, сонуургалдыг болганындан ажыл-иш чайгаар бүдүп турар ышкаш сагындырар.

Иргиттерниң өг-бүлези ийи ажы-төлдүг, оглу Түмэн Кызылдың экономика болгаш эрге-хоойлу колледжизинде өөренип турар, уруу Дукар амдыызында уруглар садында, келир чылын школаже өөренип кирер. Олары база боттары ышкаш кара чажындан мал аразынга өзүп келген болгаш херек болза ук ажылды башкарып шыдаар кылдыр өөренип алган – ол база бир, диплом чок-даа болза, малчын мергежилдиг эртемниг болуп турары ол.

Дөртен хар чедип чоруур назы-харлыг бо өг-бүле кожуунда үлегерлиг өг-бүлелер санында. Ажыл-ижи чеже­мейниң чымыштыг-даа болза, ажы-төлүн өөредип кижизитпишаан, боттары янзы-бүрү спортчу болгаш чогаадыкчы мөөрейлерниң идепкейлиг киржикчилери. Адазы оглун боду дег спортка ынак кылдыр өөреткен болгаш деткип чоруур. Түмэн Мугур-Аксы суурда спорт школага кикбоксинг аргаларын өөренип алган болгаш маргылдааларга шаңналдыг черлерни ап келген.

Тайбың-оол, Чочагай кайызы-даа спортка-даа, уран чүүлге-даа хандыкшылдыг малчыннар. «Малчын» КУБ-туң хол бөмбүүнүң командазының ойнакчылары, малчыннар аразынга кожуунга эрттип турар мөөрейлерниң киржикчилери. 2015 чылда эрткен «Маадырлыг малчын эр» кожууннуң эр малчыннарының аразынга мөөрейге Тайбың-оол Николаевич көрүкчүлерниң сонуургалын чаалап алган. А Чочагай Сергеевна эрткен чылын кожуунга эрткен сакманчылар аразынга «Алдын инчеек» деп мөөрейге киришкеш, дээди шаңналга четкен. 

Мөңгүн-Тайга кожуунда малчыннар­ның амыдырал, ажыл-ижинче улуг сагышты салып, кожуунда албан черлери болдунар шаа-биле дузаны көргүзүп турар: мал кажаазының көржеңин касчып, мал оолдап турар үеде аъш-чемин дузалажып, хой кыргылдазынга киржип, чайгы үеде мал чемин белеткежип, сиген-ширбиилин кесчип бээр. Тайбың-оолдарга дуза чедирери-биле быжыглаан Мугур-Аксы суурда Чудур Артай-оол аттыг Культура бажыңының коллективинге, удуртукчузу Саяна Борис­овна Балчырга малчыннар четтиргенин илередип чоруурлар. Оон аңгыда дузалакчы кадарчылары Чочагайның угбазы Чодураа Сергеевна, честези Марат-оол Николаевич оларның деткимчези улуг дээрзин демдеглеп, Тайбың-оол ылаңгыя бажазынга чоргаарланып чугаалаар. «Демниг сааскан теве тудуп чиир» дээн тыва үлегер чугаада ханы утка-ла бар.  

Надежда ШУЛУУ-МААДЫР,

«Мөңгүн-Тайга» солуннуң 

редактору.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.