1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАС-БИЛЕ КАДЫ КЕЛГЕН ЧАРАШ ШАҢНАЛДАР

Март 7-де В. Көк-оол аттыг нацио­нал хөгжүм-шии теат­рынга Бүгү-деле­гейниң херээженнер хүнү Март 8-ке тураскаат­кан байырлыг ху­рал болуп эрткен. Аңаа рес­публиканың бүгү хоорай, суурларындан болгаш найысылал Кызылдан ат-сураглыг, амыдыралда активчи туруштуг херээжен чон чыылган. Аянныг, чараш кылдыр кеттинген, арыннарында хүлүмзүрүг чайнаан ава­ларны көөрге, чоргааранчыын чүү дээр!
Бот-боттарынга байыр чедиржип, мендилежип, амыдырал-чуртталгазын, ажыл-ижин чай када солчуп чугаалажып турар аразында, көжеге ажыттынып, оларны залче чалай берди. Артистерниң аян туткан ыр-шоорунга, сеткилдерни хей-аът киирип турар шүлүктериниң таа­лалынга ала-чайгаар кижи алзы бээр.
Март 8 байырлалын таварыштыр херээжен чонга б­а­йыр чедирери-биле сценаже Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолду чалапты.
Шолбан Валерьевич Мос­кваже сургакчылаашкындан келген дораан театрже далажып, Тываның алдарлыг херээженнеринге байыр чедирери-биле чедип келгени ол.
— Эргим чаңгыс чер-чурт­тугларым, эргим херээжен чонувус! Частың башкы байырының хүнүнде Силер бүгүде-биле ужуражыры кайгамчык өөрүшкү-дүр. Март 8-тиң хүнү дээрге бис­терге, эр хиндиктиг кижилерге, Силерже – амыдыралдың чаяакчылары ачы-буянныг аваларже,  өөвүс иштинче, угбаларывысче, кыс дуңмаларывысче база катап улуг кичээнгей салырының чылдагааны-дыр. Шупту эр хиндиктиглерниң өмүнээзинден ажыл-агыйларның алдарлыг хоочуннарынга, удуртукчуларынга болгаш Тываның нацио­нал театрында чыылган бүгү херээ­женнерни таварыштыр частың чараш байыр­лалы Март 8 уткуштур изиг байырымны чедирип тур мен. Силерниң бойдустан чаяаттынган чараш-каазыңарның, энерелдиг сагыш-сеткилиңерниң, өгнүң одун кезээде чылыг, чырык, арыг-силиг  тудуп чорууруңарның ачызында бистер, эрлер, база өрү тырттынып, маадырлыг чорукту болгаш күш-ажылчы чедиишкиннерни кылыксай бээривис чажыт эвес. Силер дээрге амыдыралдың дөзү-дүр силер. Ава кижиниң авыралында ажы-төлү аас-кежиктиг чурттап чоруур. Хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң саны чылдан чылче өзүп турар байдалдың артында силер, иелер, ажы-төлдериңерниң келир үезинге бүзүрелиңер болгаш эки чуртталганы чедип алыр дээн тура-сорууңарның көскү демдээ-дир. Ол ындыг болур-даа ужурлуг. Ынчангаш бистиң эргим аваларывыска, кырган-аваларывыс­ка угбаларывыска аас-кежик болгаш өөрүшкүнү, чаптанчыг уругларывыска Бүгү-делегейниң кайгамчык байырлалы Март 8 таварыштыр аас-кежикти, кадыкшылды болгаш өөрүшкүнү сеткилимниң ханызындан күзеп тур мен! Частың чараш байырлалы-биле!
Бөгүн чөрүлдээлерлиг болгаш социал айтырыглар чидиг­ленген ниитилелде херээжен кижи үнелеп четтинмес рольду ойнап турар. Кандыг-даа хөөредиг чокка, бөгүн бүгү делегей болгаш кайы-бир аңгы чоннуң-даа амыдырал-чуртталгазы херээжен кижиден дорту-биле хамааржыр болгаш ооң чүткүл-соруу, күзелдеринден, харыысалгазындан болгаш бердинген чоруундан дыка хамаар­жыр.
Ам чаа безин республиканың улус ажыл-агыйының аңгы-аңгы адырларынга ажылдап чораан, ажылдап турар кайгамчык херээженнери-биле ужу­раш­тым. Оларның шуптузунуң быжыг туруштуун, амыдырал от-чаяачы хүлээл­гезин ханызы-биле медереп билирин, боттарынга бүзүрелдиин, кижилерни хей-аът киириптер хуулгаазын күжүн магададым.
Оларның аразында кымнарны чок дээр! Тыва Республиканың улустуң эмчизи Екатерина Кыргысовна Норбу ам-даа бичии чаш хамаатыларның чырык черге чаяаттынарынга үлүүн киириштирип чоруур. Ооң чылыг чымчак холдары чеже өпеяаларны хүлээп албаан дээр, санап четпес бис.
Снежана Спартаковна Куулар – Чадаа­на хоорайның № 1 школазының физика башкызы. 2019 чылда ол Бүгү-российжи башкылар конкурузунга («Мээң эң эки кичээлим») тиилекчи болган. Ооң өөре­ник­чилери ЕГЭ-ниң түңнелдери-биле быжыг билиглиин көргүзүп турар. Аныяк коллегаларының дагдыныкчызы болбушаан, арга-дуржулгазын үлежип чоруур. Кайгамчык башкының өөнүң ээзи база күш-ажылчы кижи болганында элдептиг чүве чок, ол муңчу малчын!
Ча адарынга Россияның алдарлыг тренери, Россияның күш-культуразының болгаш спортунуң алдарлыг ажылдакчызы Раиса Сергеевна Тутатчикова өөнүң ээзи Евгений Тутатчиков-биле кады дыка хөй спортчуларны, янзы-бүрү маргылдааларның тиилекчилерин кижизидип шыдаан. Оларның аразында уруу Елена Достай – Россияның алдарлыг спорт мастери, Афиныга болган олимпий оюннарының киржикчизи. Тутатчиковтарның өг-бүлези Тывага ча адарының спортунуң хөгжүлдезинге кайгамчык идигни берген.
Кызыл хоорайның Орус куль­тура төвүнүң директору Татьяна Владимировна Краснопивцева бурунгаар чүткүлдүг чоруп орар улуг, күштүг корабль дег, коллективин бүзүрелдиг башкарып орар. Бо коллектив республиканың чурттакчы чонунуң националдар аразында харылзаа­зын быжыглаарынга канчаар-даа аажок улуг үлүүн киириштирип турар.
Балгазынның ыяш ажыл-агыйынга 32 чыл ажылдаан Надежда Демьяновна Козлова апрельде 60 харлаар юбилейин демдеглээр. Иркутскиниң арга-арыг ажыл-агый техникумун дооскаш-ла, ол Тывага ажылдап эгелээн. Балгазынның хадыларлыг аргазы ооң күш-ажылының ачызында өзүп, мандып, чаарттынып турар. Надежда Демьян­овна, байыр чедирип тур мен!
Эргим херээженнер! Тывада бүгү-ле чүүлдер силерниң  эктиңерде туттунуп турар деп бүзүрелдии-биле чугаалап болур мен. Малчыннар, башкылар, социал ажылдакчылар, эмчилер, эмчи сестралары, по­варлар, сайгарлыкчылар, кижи­зидикчилер, инженерлер, чогаалчылар болгаш өске-даа мергежилдиң кыс чону кызымаккай күш-ажылының ачызында бичии Тывавысты сайзыратчып, келир үениң салгалдарынга быжыг дөстү тургузуп турар. 2019 чылда Тыва Республиканың Дээди Хуралынга Айыткалымга мурнады хөгжүдер сорулгаларны тодаратпышаан, «Күш-ажылчы кижиниң чылын» чарлаарын болгаш «Эң эки күш-ажылчы түңнелдери болгаш чедиишкиннери дээш» деп шаңналды тургузарын сүмелээн мен. Тываның херээженнери ону деткип, идепкейлии-биле киришкеш, боттарының төлептиг ажыл-ижин көргүзер боор дээрзинге бүзүрээр мен. 
«Чурттап турар суурум» деп төлевилел көдээниң чурттакчыларын каттыштырар эгелээш­кин болуп, боттарының амыдырал-чуртталгазын экижидер күзелиниң боттандырар арганы берип турарын демдеглекседим. Бо төлевилелдиң база кол шимчедикчи күжү силер болур си­лер дээрзинге идегелим улуг, эргим хе­рээ­жен чон. Час дүшкен – чаңгыс чер-чурттугларывысты картофель, ногаа олуртурунче эвилелдээр үе келгени ол. Үрезин-биле хандырар бис, ынчангаш рынокта өртээ аар деп олурбас кылдыр элбек дүжүттү өг-бүлелер өстүрүп ажы-төлүн чемгерер, азыраар арганы ажыг­лазын.
Байырлалда аваларга ба­йыр чедирбишаан, ылаңгыя хөй ажы-төлдүг иелерге улуг ба­йыр­ны чедирип тур мен. Оларга чер­ге чедир мөгейбишаан, хүн бү­рүде ажы-төл дээш сагыш чо­­ваашкыныңар дээш четтиргенимни иелередип тур мен. Амыдыралда чеже-даа бергелер турза, чырык черге чаш төлдү дидими-биле чаяап чоруур буяныңар дээш мөгейип тур мен!
Чырык черге амыдырал чаяа­ры дег буян турбас. Бөгүн хөй ажы-төлдүг ие­лер төлептиг кичээн­гейде болу бергени өөрүн­чүг. Федералдыг Хуралче Прези­дент Владимир Путин бодунуң Айыткалында хөй ажы-төлдүг иелерге хамаарыштыр элээн хөй деткимчелер немежирин дыңнаткан. Чижээлээрге, «ажы-төл кө­вү­дээн тудум, үндүрүг эвээ­жээр» дээн ышкаш. Амыдырал байдалы чегей өг-бүлелерге  уруг төрүттүнген дээш төлевир посо­биени өстүрер, инвалид уругнуң азыралы дээш пособие 10 муң рубль чедер, ипотека чээлизи дээш чиигелде ооң хуу­саазы төнгүжеге күштүг болур, а үш дугаар азы оон хөй ажы-төл төрүттүнген аныяк өг-бүлелерге  ипотека чээлизин дуглазын дээш, ие капиталындан аңгыда федералдыг бюджеттен 450 муң рубльди төлеп бээр. Бистиң хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер хөй рес­публикага федералдыг мындыг деткимче чугула херек болгаш өйүнде болуп турары өөрүнчүг.
Эргим өңнүктер! Март 8 ба­йырлалының бүдүүзүнде Ты­ваның төлептиг херээ­жен­нериниң аттарынче катап эглип келикседим. Ылаңгыя медици­на, өөредилге, культурада херээ­женнерниң чедиишкиннери көскү. Бо адырларда ажылдап турар херээженнерниң саны 62,1 хуудан 81,9 хуу чедип турар. Оларның эң-не төлептиглеринге күрүне шаңналдарын тыпсыр-дыр бис – дээш, Шолбан Валерь­евич оларны адап, сценаже чалаан. 
«Тыва Республиканың кадык камга­лалының алдарлыг ажылдакчызы» Хүн­дүлүг атты Республиканың бичии уругларның кадыын быжыглаар төвүнүң педиатр-эмчизи Зинаида Дадар-ооловна Идамга, «Тыва Республиканың улустуң башкызы» атты  Кызыл кожууннуң Каа-Хем суурда № 1 школаның тыва дыл болгаш чогаал башкызы Роза Кара-оол­овна Хертекке,  «Күш-ажылга шылгарал» Тыва Республиканың медалын Кызыл кожууннуң культура эргелелиниң начальниги Алефтина Окай-оол­овна Халбажыкка тывыскан.
Бедик шаңналдарны тывыс­кан соонда, ТР-ниң Баш­ты­ңы Ш.В. Кара-оол база ка­тап Тыва­ның бүгү херээжен­неринге ба­йыр чедирип, өг-бү­лелеринге аас-кежикти, кадык­шылды, чо­гаа­дыкчы болгаш ажыл-ишчи чедиишкиннерни күзээн.
Байырлал солун концерт-биле доо­зулган.
Светлана БАЛЧЫР.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.