1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХОВАР ЭРТИНЕЛЕРИВИС ТУРДА...

Амгы үеде шала балдырлыг кижи­лер Саян артынче, харын-даа даштыкыже аян-чорук кылып, дыштанып, эмнениринге дыка сундулуглар. Ынчалза-даа каас-чараш бойдус-биле чүмнеттинген тайгаларывыстың эдектеринден чара теп үнгүлээн чайгаар бүткен ховар эртинелеривис аржааннар, эм дамырактар, арыг агаар-бойдус турда, мен-не өскээр улчуксавас мен.
Тываның бойдустан чайгаар чаяаттынган аржааннарының ат-сураа шагда-ла алгып эгелээн. Бистиң аржааннарывыстың эм-шынарынга чедер аржааннар ховар. Тывада эртемденнерниң шинчилеп тодарадып кааны үжен чеди аржаан дөстери, он чеди эм дустуг, эм малгаштыг хөлдер шинчилеттинген болгаш бүрүткеттинген.
Аржаанга кирери
Аржааннаары тыва кижилерниң шаг-шаандан тура ханында сиңниккен дээр болза, частырыг чок. Ынчалза-даа сөөлгү үелерде аржаанга кирериниң чурумун, эмчилерниң шыңгыы сүмелерин херекке албайн, боттарының туразы-биле эмненгеш, частырыг кылганнарны чок деп болбас.
Эртемденнерниң шинчилеп каан аржааннарының бажында кирериниң чурумун болгаш кайы хире үргүлчүлелдиг кирерин тодаргайы-биле айтып бижип каан самбыралар бар. Аржаанга кирер чуруму ооң тургузуундан, идепкейлиг дээш­тиг бүдүмелдеринден, изиг, соогундан хамааржыр. Ынчангаш тодаргайы-биле аржаан бүгүдезинге доктаары болдунмас болганда, ниити угланыышкыннарны чонга сонуургадыптайн.
Аржаанга кирериниң хуусааларын чон мынчаар доктааткан:
1. Баштайгы кирип турар чылын 7 хонук кирер.
2. Дараазында чылын 14 хонукта уламчылаар.
3. Үшкү чылында 21 хонук уламчылаар. Бо хуусаалар шаг-шаандан өгбелерниң сагып чораан чурумнары-дыр.
Аржаанга кирип эмненип турар үе­лерде, ону ижип, аңаа мага-бодун шаптанып, аржаан дужунга каксып, ваннага чыдып болур. Аржааннарны дустуг болгаш дус чок деп аңгылап турар. Тывада чоннуң хөйү-биле кирип, эмненип турар аржаан­нарынга радоннуг суглар хамааржыр. Амгы үеде оларны кеш даштындан эмнениринге ажыглап турар. Бир эвес ижер деп бодаар болза, бир савага ускаш, радону үнгүжеге 10-15 минута хире тургускаш, ижер болза эки. 
Кошкак радоннуг Шивилиг аржаанынга эмненирин эртемге болгаш чоннуң ужур-сагылгазынга үндезилээн тускай чурумну ажылдап кылган. Ол дугайында ында тургустунган профилакторийниң ажылдакчылары аарыг кижи бүрүзүнге угаадып, тайылбырлап берип турар. Ижер аржааннарны чем ижер мурнуу чарыында азы чемненип олургаш ижерге эки деп эмчилер сүмелеп турар.
Чойган аржааны
Бо аржаан Бурятия кызыгаарының чоогунда. Ол Тываның кыдыг соңгу-чөөн чүгүнде, чедери берге-даа бол, кайгамчык бойдус чурумалдыг черлериниң бирээзинде, Изиг-Суг деп черден үнген. Долгандыр чойган-биле бүргеттинген аъргаларлыг, эм оъттар-биле шыптынган. 
Аржаанга чүрек-дамыр, нерв системалары, ижин-баар аарыглары эмнеттинер. Оон аңгыда бо үе-шагда кижи бүрүзүнүң хоочураан аарыглары – гастрит, колит, баар аарыгларынга дузалыг, база сарыг­лыг улуска, хоочураан панкреатитке, туберкулезка хамаарышпас тыныш аарыын­га дузалыг. 
Чойган аржаанын чонда «аныяксыдар аржаан» азы кырыырынга удур аржаан деп бадыткап турар. Ынчангаш аңаа доктаамал кирип эмненип чораан Тожу чонунуң назыны узун болурунуң ужуру ында.
Шивилиг аржааны
Бай-Тайгада ат-сураглыг Шивилиг – радоннуг аржаан. Амгы үеде бо аржаанның эм шынарларынга хамаарыштыр эң-не долу шинчилел ажылдары чоруттунган деп санаттынып турар. Чоннуң бурун чаңчылдары-биле эмненирин киириштирип ажылдап кылган РФ-тиң эмнээшкин методиказының тускай патентизи бар. Бо талазы-биле улуг ажылды Борис Кожуун-оолович Күдерек чоруткан. 
Эртемденниң ажылдарында аржаан­га кирериниң шыңгыы негелделери, эмненириниң чуруму тодаргайы-биле айыт­тынган. Аржаанга перифериялыг нерв болгаш чүрек-дамыр системаларының аарыг­ларын, сөөк-даяк аарыгларын, остео­хондроз, лор, херээженнер аарыг­ларын эмнээр, өрттенген черлерни, сыныктарны, остеомиелиттерни, чартыктаан таварылгаларда шын сагып эмненир болза, дыка эки чедиишкинниг болуру херек кырында бадыткаттынып турар.
Ажыг-Суг азы Үүр-Сайыр
Чаа-Хөл девискээринде тайгадан дештип үнген Ажыг-Суг аржааны шаандан бээр ижин-баар аарыгларын эмнээр талазы-биле сурагжаан. Маңаа бо материалды бижип олурар бодумну бадыткап боор мен. 1973 чылда үстүг чем чигеш, сарыым хайнып, куза бээр турдум. Суурга кожа чурттап турган өгбелерим Ажыг-Суг аржаанынга барып эмнедирин сүмелээннер. 
Бир дуңмам оолду эдертип алгаш, аъттарлыг Баян-Таладан аъттангаш, бир хондур чорааш, четкен бис. Аржаанга баштай кирип эгелээним 5-6 хире хонуунда аарып турган ижин-баарымга дээп, куду олуртуп турганының соонда, чемге кирип, үстүүн-даа ижеримге чүмге-даа дегбес, шыдаар шаам-биле ижип, он дөрт хонгаш, каң кадык чанып келген мен…
Аржаанны Үүр-Сайыр деп база адаар. Совет Эвилелиниң үезинде бо аржаанга Прибалтикадан, Украинадан эмнедип келген кижилер каң кадык сегип чанып турган. Yр үеде экзема деп аарыг эдилээн, ону Украинадан адап-сурап келген кижиниң эмнеткеш, каң кадык чанганын сактыр улус ам-даа хөй. Краснодар крайда «Кислый», Сахалинде «Куэгда» деп курорттар бо аржаанга чоокшулашкак.
 Ажыг-Суг аржаанынга ижин-шөйүндү, баар аарыглары – гастрит, колит, панкреатит, холецистит, язва, база кара бүүректерниң, сыңыйның хоочураан аарыг­лары, чигир аарыы, кеш аарыы (экзема), ханы четпезиниң (железодефицитная анемия) аарыы эмнеттинип болур.
Улаатай аржааны
Өвүр кожууннуң девискээринде база бир ат-сураа Тывада тараан Улаатай ар­жааны шагдан бээр билдингир. Бо аржаан­ экзема, ижин-баар болгаш өске-даа аарыг­лар эмнээринге дузалыг. 
Эмнээн соонда кадыкшыырынга кончуг дузалыг деп эртемденнер шинчилээш, тодаратканнар. Оон аңгыда чем ха­йылдырар органнарны, баар аарыгларын эмнээринге Улаатайга дөмейлешки дег эм суглар Россия болгаш СНГ девискээринде шуут чок.
Аспааты аржааны
Ол Мөңгүн-Тайга кожууннуң Кызыл-Хая суурдан ырак эвесте, Биче-Мөңгүлектиң эдээнден дештип үнүп чыдар. Карактың янзы-бүрү аарыгларын эмнээр талазы-биле, харын-даа согурарар четкен байдалдан адырар талазы-биле сурагжаан аржаан. Ынчангаш карак-биле холбашкан аарыглардан эмненир дизе, эртер орук ырак, кадыр-каскак-даа бол, кайгамчык чараш бойдус-биле чүмнеттинген Мөңгүн-Тайгаже дүн-хүн дивейн халдып органы дээре.
Эм дустуг хөлдер
Эм дустуг база эм малгаштыг, чоннуң хүндүткелин чаалап алган хөлдерниң бирээзи Чедерниң алдар-адын чүгле Тывада эвес, кожа чыдар республикаларның чону безин билирлер. Чедер хөлдүң малгажы болгаш суу сөөктү, шыңганнарны, нерв системаларын, кеш болгаш херээженнер аарыгларын база бичии уругларның «церебральный паралич» деп аарыын эмнээр шынарлары күштүг болуп бадыткаттынган. Дус-Хөлге база аарыгларны эмнеп болур.
Ыраккы Мөңгүн-Тайгада Ак-Хөлге дамырлар алгаан аарыгларны база тромбофлебит аарыын эмнедип болур. Ук хөлдүң суу мөңге доштардан тывылган болгаш даглар аразында чоогаланчак черде турар. Оон-даа өске Хадың, Каък-Хөл, Убсунур ыйгылаажында Дус-Хөл, Бай-Хөл, Шара-Нур, Ногаан-Хөл дээш тус-тус черлерде эм шынарлыг хөлдер эвээш эвес.
Аржааннарга кирип болбас таварылгалар
1. Чидиг ыжык аарыглар, азы хоочу­раан аарыгның кирип турар үезинде.
2. Хоралыг ыжыктар тыптып келгенде.
3. Хора чок ыжыктар улгадып турар болза.
4. Хан агыышкыны кирер азы хан чөдүртүр, кустурар аарыглар барда.
5. Өкпе аарыгларының кедерээн үе-чадазында.
6. Чаа эгелээн болгаш кедереп турар бүгү хан аарыглары.
7. Халдавырлыг аарыглар.
8. Сааттыг иелер кирбес.
9. Аллергиялыг азы аржаанда кирип турар бүдүмелдерге таарышпас болза.
10. Ийиги чаданың болгаш оон өрү хан базыышкынныг болза.
11. Баш мээзиниң атеросклерозу.
12. Эпилепсия азы далар аарыг дээш оон-даа өске.
Аржаанга кирерде эмчи-биле шыңгыы консультацияны эрткен турар ужурлуг. Оон башка халас кежик четтирер дээш, согурарып болур.
Чадаанадан бир херээжен эмчи машина дозуп чорааш, аржаанга чедип кээп, ажыктыг таныштырылганы чугаалап бээр­ге, аңаа үндезилеп алгаш, бо чүүлүмнү бижээн мен. Ол биске, аржааннап келген чонга, дыка сонуурганчыг таныштырылганы кылган чүве.
Чанарда машина тыппайн, таныыр эш-өөрүнүң майгынынга хонгаш, эртенинде чанган эмчи. Аржааннап келген чон дыка сонуургап дыңнаан бис. Адын кым-даа сактып албаан болдувус. Ынчалза-даа аржааннаар чонга ажыктыг, арга-сүме болуру-биле «Шын» солунга парладырын дилээни-биле бижип кагдым.
Үстүнде бижиттинген аржааннар эртем ажылдакчыларының эм шынарларын тодарадып тыпкан аржааннарының каш-ла санныы-дыр. Бо аржааннарның дугайында чон-биле ужуражып келген ол эмчи тодазы-биле таныштырган.
Сарыг-оол САНЧЫ.
Кызыл – Кум-Суу – Кызыл.
2018 чыл, июль 31.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.