1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХАРААР-ТЕЙГЕ ЭР КИЖИНИҢ ҮШ АДААНЫ

Улуг-Хем кожууннуң Чааты сумузунда Хараар-Тей чоок-кавызынга ук кожууннуң база Чеди-Хөл болгаш Чөөн-Хемчик кожууннарының чылгычылары 1980 чылдарның эгезинден-не чарышка салыр чүгү­рүк аъттарын үзүүргедип, тей­ниң эдээнге чыглып келгеш, эъттеп-шайлап, ара-аразында арга-дуржулгазын солчуп, шенеп чарыштырган аъттарны Хараар-Тейниң бажындан бараадаар турганнар. 
Чодураа суурнуң чону “Хараар-Тейге эр кижиниң үш адааны” деп баг кагарының, аът чарыштырарының болгаш тыва хүреш маргылдааларын ол тейниң эдээнге баштай суму чергелиг кылдыр эрттирип турган болза, ук адаан-мөөрейге кожа-хелбээ суурлардан улус-чон аалдап кээп, ону сонуургап көрүп, харын-даа идепкейлиг киржип турза-турза, чоорту кожуун деңнелдиг эртип турар апарган. А 2014 чылдан эгелеп Чааты сумузунуң чону-биле Тыва үндезин культура төвүнүң коллективи демнежип алгаш, бурун шагдан ада-өгбелеривистиң адааннажып чораан солун оюн-тоглаалыг езу-чаңчылдарын амгы үениң салгалдарынга чедирип, ук оюннарны ам-даа улам сайзырадыры-биле “Хараар-Тейге эр кижиниң үш адааны” деп мөөрейлерни эрттирип эгелээннер.
Мооң мурнунда бо байырлал кожуун чергелиг кылдыр эртип турган болза, бо чылын бир-ле дугаар республика чергелиг кылдыр болуп эрткени бо. Апрель 14-түң хүнүнде Чааты сумузунуң чоогунда Хараар-Тей эдээнге улус-чон даң бажында-ла чыглып эгелээн. Суурнуң чагырга чериниң ажылдакчылары, даш бажы сарыг-шокар турда, аңаа аккыр өөн тип алгаш, аъш-чемин белеткеп, аалчылар уткуурунга ыяк кылдыр белеткени бергеннер. Ындыг болбастың аргазы чок, бо удаада Тываның ырак-чоок булуңнарындан хөй-хөй аалчылар келир болгай.
Улуг дүъш-даа четпейн чорда, Хараар-Тей эдээнге республиканың барык-ла шупту кожууннарындан улус-чон хөйү-биле чыглып келгеннер. Оларның аразында кымны чок дээрил: дарга-бошкалар, көдээ ишчилер, малчыннар, мөгелер дээш – кижи бажы кизирт, аът бажы козурт.
Адаан-мөөрейлер-даа эгелээн. Чарыш аъды салыр маргылдааны богбалардан эгелээн. Ук чарышка ниитизи-биле 30 ажыг аътты чарыштырган түңнелинде үшкү черни Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайның чылгычызы Аян Кенденниң, ийигизин Чеди-Хөлдүң чылгычызы Буян Чымбаның, бирги черни Шагаан-Арыгның чылгычызы Буян-Доржу Балчий-оолдуң чүгүрүктери тус-тузунда чаалап эккелген.
Аныяк чоруктуг малдар аразындан бир-ле дугаарында Улуг-Хем кожууннуң Аът федерациязының даргазы Айдыс Иргиттиң чүгүрүү эртип келген. Ийиги черни Чеди-Хөл кожууннуң Хендерге сумузундан Вадим Доңгактың чүгүрүү, үшкү шаңналдыг черге Улуг-Хемниң Арыскан сумузунуң чылгычызы Орлан Балчийниң чүгүрүк ады төлептиг болган. А аныяк чүгүрүк аъттар аразындан Улуг-Хемниң Чодураа сумузунуң аныяк чылгычызы Ай-Херел Барыңмааның ады үш дугаарында, Чеди-Хөл кожууннуң Элегестен Чалым Ооржактың ады — ийи, Улуг-Хемниң Торгалыгдан Эртине Доржунуң чүгүрүү бир дугаарында келген.
Аныяк аъттарның чарыжы адакталган соонда, улуг чүгүрүк аъттарның чарыжы эгелээн. Аңаа үшкү шаңналдыг черни Улуг-Хем кожууннуң Торгалыгдан Сайын Кыргыстың чүгүрүү, ийигизин база Торгалыг сумузунуң чылгычызы Владимир Салчактың чүгүрүк ады, бирги черни Чеди-Хөл кожууннуң Элегес суурундан Айдыс Иргиттиң чүгүрүү чаалап эккелген. Ооң соонда узак чоруктуг малдар аразынга болган чарышка үшкү шаңналдыг черже Улуг-Хемниң Торгалыг сумузундан Чиңгис Седииниң ады кирген. Кызыл кожууннуң Сукпак суу­рундан Сундуй Кууларның ады ийи дугаа­рында, ол-ла Сукпактың чылгычызы Алексей Бады-оолдуң чүгүрүү кымга-даа четтирбейн келген.
Аът чарыжының адак сөөлгү салыы – тыва аъттарны 40 километр черге чарыштырган. Ук чарышка үш дугаарында Улуг-Хемниң Чодураа сумузундан Эрес Дамбар-оолдуң аъды, ийиги шаңналдыг черже Кызыл кожууннуң Ээрбек сумузундан Артыш Ондарның аъды кирип келген. “Хараар-Тейге эр кижиниң үш адааны” деп мөөрейниң тыва аъттар чарыжының дээди шаңналын Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг сумузунуң чылгычызы Байыр Доржунуң чүгүрүк ады чаалап эккелген. Аът чарыжының богбалар, аныяк болгаш улуг-даа аъттардан бешки черге чедир келген чүгүрүктерниң ээлерин хүндүлел бижиктер, белек-селек болгаш акша-биле шаңнаан. А тыва аъттарның чарыжынга бир дугаар келген чүгүрүктүң ээлеринге Тыва үндезин культура төвүнүң коллективи тыва өгнү шаңнал кылдыр тывыскан.
Аът чарыжы болуп турар арада, ооң-биле чергелештир тыва ча адарының (баг кагар) мөөрейи болган. Аңаа ниитизи-биле он ажыг мерген адыгжылар киришкен. Ук мөөрейниң үшкү черинге Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоо­райдан 16 харлыг мерген адыгжы Айслан Доңгак, ийиги черинге “Тыва” ансамблиниң хөгжүмчүзү Эдуард Дамдын, а бирги черни Тыва үндезин культура төвүнде “Кажык” мастерскаязының ус-шевер чазаныкчызы Артыш Монгуш бүзүрелдии-биле чаалап ап, “Ха­раар-Тейге эр кижиниң үш адааны” деп адаан-мөөрейниң тулган мергени болуп шылгараан.
14-18 хар назылыг оолдарның хүрежи-даа эгелээн. Авааңгыр, шалыпкын оолдар содаглангаш, девип үнүпкеннер. Хартыга дег кашпагай аныяк мөгелер саа­даар ийикпе, ачыр-дачыр тутчуп, удур-дедир октажып келгениниң түңнелинде дөрт шыырак мөгениң аразынче Эрзин кожуундан Соруктуг Калин-оол биле Бады-Эртине Даңгыт, Улуг-Хемден Хүлер Түлүш, Чеди-Хөлден Эзир-оол Монгуш кирип келгеннер. Дараазында салыгда Бады-Эртине Даңгыт бодунуң эжи Соруктуг Калин-оолду, Хүлер Түлүш Эзир-оол Монгушту тус-тузунда октап алганнар. Үжүүр-шүүлде хүрежинде Улуг-Хемниң Торгалыг сумузундан Хүлер Түлүш Бады-Эртине Даңгытты октааш, он сес харга чедир мөгелерниң аразындан шүглүп үнген.
Республиканың күрүне ады чок шыы­рак мөгелери содагланып турар аразында “Хараар-Тейниң кашпагайы” деп мөөрей база болуп эрткен. Аңаа дыка көвей элээди болгаш аныяк назылыг оолдар киришкеннер. Мөөрейниң дүрүмү бөдүүн – кым эң-не дүрген тейже үне маңнай бээр болдур, ол тиилекчи болур.
Тыва үндезин культура төвүнүң “Кажык” мастерскаязының ус-шевер чазаныкчызы Артыш Монгуш ук мөөрейге деткикчилеп, бодунуң чазаан игилин тудуп алгаш, Хараар-Тейниң шыпшык бажынга барып олуруп алган. Дөртен-бежен хире улуг-биче назылыг оолдар ынаар чаржып үнүп-ле кааннар. Бир-ле дугаарында Хараар-Тейниң шыпшык бажынче Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг ортумак школазының  10-гу классчызы Намзырай Кыргыс үне халып келгеш, “Хараар-Тейниң кашпагайы” деп атка төлептиг болуп, игилди шаңнал кылдыр алган.
Республиканың күрүне ады чок шыы­рак мөгелериниң хүрежи-даа эгелээн. Аңгы-аңгы кожууннардан келген мөгелер ачыр-дачыр тутчуп, шыырактары салыгдан салыгче шилчип турза-турза, дөрт шыырак мөгениң аразынче Сүт-Хөл ко­жуундан Аржаан Одар биле Сергек Ондар, Улуг-Хем кожуундан Айдың Монгуш биле Сайын Мижит-Доржу кирип келгеннер. Дараазында салыгда Сайын Мижит-Доржу Аржаан Ондарны, Айдың Монгуш Сергек Ондарны тус-тузунда октап алганнар. Үжүүр-шүүлде хүрежинде Айдың Монгуш Сайын Мижит-Доржуну октааш, күрүне ады чок мөгелер аразынга шүглүп үнген.
Хараар-Тейге оюн-тоглаа хүннү бадыр болуп келгеш, чүгле имир дүжүп турда адакталган. Байырлал үезинде Улуг-Хем кожууннуң чагыргазының культура килдизиниң ажылдакчылары, “Тыва” ансамблиниң хөгжүмчүлери база улустуң хөөмейжилери Андрей Монгуш биле Игорь Көшкендей улус-чонга аян тудуп, йөрээл сөстерни салып, ыр-шоо­рун, солун оюн-көргүзүүн бараалгадып турганнар. “Хараар-Тейге эр кижиниң үш адааны” деп адаан-мөөрейлерниң шаңнал-макталдыг кезээ төнген соонда, улус-чон ара-аразында байырлажып, орук-суурга менди-чаагай чедип алырын бот-боттарынга күзээш, уурук-сууруктап тарап чаныпканнар.
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.  

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.